Trong lịch sử phát triển của nhân loại, mỗi bước tiến của tri thức đều mang theo một nghịch lý âm thầm, đó chính là càng mở rộng chân trời hiểu biết, con người lại càng phải đối diện sâu hơn với chính giới hạn của mình. Cuộc cách mạng trí tuệ nhân tạo hôm nay không nằm ngoài quy luật ấy. Nhưng điều đáng nói là lần này tấm gương mà nhân loại soi vào không chỉ phản chiếu năng lực mà còn phơi bày những khoảng trống tinh thần, những bất an thầm kín và cả những rạn nứt trong chính cộng đồng được xem là đại diện cho lý trí: giới học thuật.

Càng lúc, hiện tượng “chia rẽ vì AI” không còn là một sự cường điệu; nó thật sự đã dần trở thành một thực trạng có thể nhận diện. Những cuộc tranh luận về việc sử dụng AI trong nghiên cứu, giảng dạy, viết lách hay sáng tạo tri thức v.v. Đáng lẽ phải là một tiến trình học thuật lành mạnh, nhưng lại đang mang màu sắc đối kháng, nghi kỵ, thậm chí phủ định lẫn nhau. Một bên xem AI như một công cụ tất yếu của thời đại, một cánh tay nối dài của trí tuệ con người. Bên kia nhìn nó như một sự xói mòn của tư duy độc lập, một mối đe dọa đối với tính chân thực của học thuật.

Nhưng nếu nhìn sâu hơn, sự chia rẽ này không thực sự nằm ở AI. Nó nằm ở chỗ con người không còn thống nhất được với nhau về định nghĩa của “trí tuệ”.

Trong một thời gian dài, giới trí thức – đặc biệt trong các môi trường giáo dục và nghiên cứu – đã quen với một mô hình trong đó tri thức gắn liền với nỗ lực cá nhân, với quá trình tích lũy, nghiền ngẫm và thể hiện qua ngôn ngữ. Người có khả năng diễn đạt tốt, lập luận chặt chẽ, trích dẫn đầy đủ – mặc nhiên được xem là người “có trí tuệ”. Nhưng AI đã phá vỡ sự tương ứng đơn giản đó. Khi một hệ thống có thể tạo ra những văn bản mạch lạc, thậm chí thuyết phục, trong vài giây, thì tiêu chí cũ trở nên lung lay. Và khi tiêu chí lung lay, vị thế của những người từng đứng vững trên tiêu chí ấy cũng bắt đầu dao động.

Chính tại điểm này, một phản ứng tâm lý âm thầm xuất hiện, đó không gì khác hơn ngoài sự phòng vệ.

Một số người phủ nhận AI không hẳn vì chúng ta đã khảo sát đầy đủ về giới hạn và nguy cơ của nó, mà vì cảm nhận – dù không nói ra – rằng vai trò của mình đang bị đặt lại. Ngược lại, một số khác cổ súy AI một cách quá mức, không phải vì thực sự hiểu nó, mà vì chúng ta nhìn thấy trong đó một con đường nhanh chóng để vượt qua những chuẩn mực học thuật vốn đòi hỏi nhiều năm tích lũy. Hai thái cực ấy, xét cho cùng, đều không phải là biểu hiện của trí tuệ tỉnh thức, mà là phản ứng của một cái tôi đang bị chấn động.

Điều đáng tiếc là, trong không gian học thuật – nơi lẽ ra phải là nơi đối thoại có kỷ luật và tự do – những phản ứng này lại đang dần biến thành định kiến. Người sử dụng AI bị nghi ngờ về năng lực thực sự. Người không sử dụng AI bị xem là bảo thủ, lạc hậu. Những thành kiến ấy, một khi đã hình thành, sẽ làm nghèo đi khả năng lắng nghe – vốn là điều kiện tiên quyết của bất kỳ tiến trình học thuật nào.

Nhưng nếu dừng lại ở đây, chúng ta vẫn chỉ mới mô tả hiện tượng.

Câu hỏi cần đặt ra sâu hơn là điều gì đang thực sự bị đe dọa?

Không phải là tri thức.

Tri thức chưa bao giờ phụ thuộc hoàn toàn vào công cụ. Từ thời viết tay đến in ấn, từ thư viện giấy đến cơ sở dữ liệu số, tri thức luôn tìm được cách thích nghi với phương tiện. Nhưng lịch sử cũng cho thấy, mỗi lần phương tiện tri thức thay đổi, cộng đồng trí thức lại bước vào một giai đoạn khủng hoảng và phân hóa. Khi Johannes Gutenberg[1] phát minh kỹ thuật in vào thế kỷ XV, châu Âu đã không ngay lập tức bước vào thời đại khai sáng, mà trước hết là những tranh cãi gay gắt giữa những người bảo vệ truyền thống chép tay và những người ủng hộ việc phổ cập tri thức. Sự ra đời của in ấn đã góp phần châm ngòi cho Cải cách Tin Lành[2], nơi tri thức tôn giáo không còn độc quyền, kéo theo những chia rẽ sâu sắc kéo dài hàng thế kỷ.

Xa hơn nữa, khi Galileo Galilei[3] bảo vệ mô hình nhật tâm, ông không những đối diện với vấn đề khoa học, mà còn với một cấu trúc quyền lực tri thức đã tồn tại lâu đời. Sự kiện ông bị xét xử bởi Tòa án Dị giáo La Mã không đơn thuần là xung đột giữa khoa học và tôn giáo, mà là biểu hiện của một cộng đồng tri thức không chấp nhận sự thay đổi nền tảng nhận thức.

Ở phương Đông, những biến động tương tự cũng đã từng xảy ra. Sự chuyển mình từ Nho học kinh điển sang tiếp nhận khoa học phương Tây vào cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX đã tạo nên những rạn nứt sâu sắc trong giới sĩ phu. Những tranh luận giữa “tân học” và “cựu học” không chỉ là tranh luận phương pháp, mà là xung đột về căn tính tri thức. Trong bối cảnh Việt Nam, từ phong trào Duy Tân đến những cải cách giáo dục thời thuộc địa, mỗi bước thay đổi đều đi kèm với sự nghi kỵ, phân hóa và thậm chí phủ định lẫn nhau giữa các thế hệ trí thức.

Chính những tiền lệ ấy cho thấy AI không phải là biến cố đầu tiên làm cộng đồng trí thức chia rẽ. Nó chỉ là biến cố mới nhất – và có lẽ là biến cố diễn ra với tốc độ nhanh nhất.

Điều đang bị thách thức ở đây không phải là tri thức, mà là một thứ tinh tế hơn về tính xác thực nội tâm của người làm học thuật.

AI có thể tạo ra văn bản, nhưng không thể thay thế trải nghiệm hiểu biết. Nó có thể tổng hợp thông tin, nhưng không thể sống thay quá trình chiêm nghiệm. Khi một người sử dụng AI mà không còn phân biệt được đâu là điều mình thực sự hiểu và đâu là điều mình chỉ đang “trình bày lại”, thì ranh giới giữa tri thức và mô phỏng tri thức bắt đầu mờ đi. Và chính sự mờ đi ấy mới là nguy cơ thực sự.

Ở chiều ngược lại, khi một người từ chối AI một cách tuyệt đối, không phải từ sự cân nhắc tỉnh táo mà từ nỗi sợ mất vị thế, thì chúng ta cũng đang đánh mất một phẩm chất quan trọng không kém đó chính là khả năng học hỏi và thích nghi.

Như vậy, vấn đề không nằm ở việc có dùng AI hay không. Vấn đề nằm ở chỗ người sử dụng đứng ở đâu trong chính hành vi sử dụng của mình.

Đây là điểm mà giới trí thức Việt Nam cần một sự tỉnh giác nghiêm túc.

Trong truyền thống học thuật chân chính, từ Đông sang Tây, trí tuệ không bao giờ được định nghĩa chỉ bằng sản phẩm, mà bằng năng lực tự phản tỉnh. Từ tinh thần “tri chi vi tri chi, bất tri vi bất tri” của Nho học, đến phương pháp hoài nghi có phương pháp của René Descartes[4], hay tinh thần “quán chiếu” trong Phật học – tất cả đều gặp nhau ở một điểm, nghĩa là người học phải biết mình đang biết gì, và không biết gì.

AI, trong ý nghĩa sâu xa, đang buộc chúng ta quay trở lại với nguyên tắc căn bản ấy.

Nó không phải là kẻ thù của trí tuệ. Nó là một phép thử.

Một phép thử không khoan nhượng, bởi nó làm lộ ra ngay lập tức những gì trước đây có thể che giấu, đó là sự hời hợt trong hiểu biết, sự vay mượn trong tư duy, sự lệ thuộc vào hình thức biểu đạt. Và khi những điều ấy bị phơi bày, phản ứng tự nhiên của chúng ta là hoặc phủ nhận công cụ đã làm lộ ra mình, hoặc ôm lấy nó để che giấu sâu hơn.

Cả hai phản ứng ấy đều dẫn đến chia rẽ.

Vậy đâu là con đường để vượt qua?

Có lẽ, trước hết, cần trả lại cho học thuật một tiêu chuẩn tưởng chừng đơn giản nhưng đã bị lãng quên: tính trung thực với chính tiến trình hiểu biết của mình. Người sử dụng AI cần có khả năng nói rõ đâu là phần mình thực sự hiểu, đâu là phần mình đang học thêm và đâu là phần được hỗ trợ. Người không sử dụng AI cũng cần có khả năng giải thích vì sao mình chọn như vậy, và lựa chọn ấy có thực sự phục vụ cho việc hiểu biết sâu hơn hay không.

Chỉ khi đó, đối thoại mới có thể trở lại.

Xa hơn, cần một sự chuyển dịch trong cách đào tạo và đánh giá trong môi trường học thuật. Nếu chúng ta vẫn tiếp tục đánh giá con người chủ yếu qua sản phẩm văn bản, thì AI sẽ luôn là một yếu tố gây nhiễu. Nhưng nếu chúng ta chuyển sang đánh giá qua quá trình tư duy, qua khả năng đặt câu hỏi, qua chiều sâu của sự hiểu, thì AI sẽ trở thành một công cụ hỗ trợ, chứ không phải một mối đe dọa.

Nhưng tất cả những điều đó sẽ không thể xảy ra nếu thiếu một điều kiện tiên quyết, đó là dũng khí của giới trí thức trong việc nhìn lại chính mình.

Bởi lẽ, nói cho cùng, AI không làm suy yếu học thuật. Nó chỉ làm cho những gì vốn đã yếu trở nên không thể che giấu.

Và chính tại điểm này, vấn đề trở nên có phần xót xa.

Bởi một cộng đồng được xem là đại diện cho trí tuệ, nếu không thể giữ được sự điềm tĩnh, sự công bằng và khả năng tự phản tỉnh trước một thách thức công nghệ, thì vấn đề không còn nằm ở công nghệ nữa. Nó nằm ở nền tảng tinh thần của chính cộng đồng ấy.

Một lời cảnh báo, vì vậy, không nên hướng về AI.

Nó nên hướng về chính chúng ta.

Rằng trong thời đại mà tri thức có thể được tạo ra với tốc độ chưa từng có, điều cần được gìn giữ không phải là độc quyền tri thức, mà là phẩm chất của người làm chủ tri thức.

Và nếu có một điều cần tỉnh giác, thì có lẽ đó là điều này: Đừng để mình trở thành người nói rất nhiều về trí tuệ – nhưng lại ngày càng xa rời kinh nghiệm của việc hiểu.

Bấy giờ, nếu không muốn lặp lại những sai lầm mang tính chu kỳ của lịch sử tri thức, thì hướng đi không nằm ở việc chọn đứng về phía nào, mà ở việc tái định vị nền tảng của chính hoạt động nhận thức.

Trước hết, tri thức cần được trả lại đúng bản chất của nó, không phải là sản phẩm để sở hữu mà là một tiến trình để chuyển hóa. Khi còn xem tri thức như một thứ để khẳng định vị thế, thì bất kỳ công cụ mới nào cũng sẽ trở thành nguyên nhân của tranh chấp. Chỉ khi tri thức được hiểu như một hành trình nội tại – nơi người học liên tục tự vượt qua chính mình – thì công cụ, dù mạnh đến đâu, cũng không làm lệch hướng.

Kế đến, cần thiết lập lại một nguyên tắc căn bản về giá trị của người trí thức không nằm ở khả năng tạo ra câu trả lời nhanh, mà ở năng lực đặt ra những câu hỏi đúng và đi đến tận cùng của chúng. Trong một thời đại mà câu trả lời có thể được tạo ra gần như tức thời, phẩm chất hiếm hoi và cần được bảo vệ chính là chiều sâu của sự truy vấn.

Đối với cộng đồng tri thức Việt Nam, vấn đề không những là thích nghi với một công nghệ mới, mà là vượt qua một thói quen cũ của tâm lý đồng nhất tri thức với hình thức biểu đạt. Một nền học thuật trưởng thành cần chuyển trọng tâm từ “nói hay” sang “hiểu thật”, từ “trình bày đúng chuẩn” sang “tư duy có chiều sâu và độc lập”. Nếu không có sự chuyển dịch này, mọi cải tiến về công cụ chỉ làm tăng tốc độ sản xuất mà không nâng cao chất lượng nhận thức.

Xa hơn, cần nuôi dưỡng một văn hóa học thuật dựa trên đối thoại thay vì phán xét. Khi người ta còn vội vàng gắn nhãn cho nhau, thì không gian học thuật sẽ co lại thành những vùng khép kín. Ngược lại, khi mỗi quan điểm được xem như một khả năng cần được khảo sát, thì khác biệt sẽ trở thành động lực, không phải nguyên nhân của chia rẽ.

Cuối cùng, điều quan trọng nhất có lẽ không nằm ở phương pháp hay hệ thống, mà ở một phẩm chất tinh thần, nghĩa là khả năng đứng yên trước sự biến động để nhìn cho rõ mình đang làm gì với tri thức. Không phải ai sử dụng công cụ gì, mà là chúng ta có còn giữ được sự trung thực với chính quá trình hiểu biết của mình hay không.

Bởi, tương lai của tri thức không phụ thuộc vào việc con người biết nhiều đến đâu, mà phụ thuộc vào việc con người còn đủ tỉnh táo để biết mình đang hiểu đến đâu.

*

Ở đây, cũng xin lạm bàn thêm một chút về các giải thưởng văn học trong thời đại AI, khi thước đo cần được trả lại cho bản chất của sáng tác.

Trong mọi nền văn hóa, giải thưởng văn học vốn là một hình thức vinh danh, đồng thời là một tuyên ngôn thầm lặng về việc một cộng đồng hiểu thế nào là giá trị, thế nào là sáng tạo và thế nào là tiếng nói đáng được lưu giữ. Vì vậy, những tranh luận xoay quanh các giải thưởng thơ văn trong thời đại AI không đơn thuần là những bất đồng mang tính kỹ thuật hay nguyên tắc. Chúng phản ánh một chuyển động sâu hơn ở sự lúng túng của chính nền tảng đánh giá khi đối diện với một thực tại mà công cụ đã vượt xa những tiêu chí cũ.

AI không thể bị loại trừ khỏi đời sống sáng tác. Điều này, đến nay, đã trở thành một thực tế không còn cần chứng minh. Nhưng chính vì không thể cưỡng, vấn đề lại càng trở nên nghiêm túc hơn là nếu công cụ có thể tham gia sâu vào quá trình tạo ra tác phẩm, thì tiêu chuẩn nào còn lại để phân định giữa một sản phẩm và một sáng tác?

Nếu không trả lời được câu hỏi này, mọi giải thưởng sẽ dần đánh mất ý nghĩa. Bởi khi tiêu chí không còn rõ ràng, việc vinh danh sẽ trở thành một hành vi ngẫu nhiên, hoặc tệ hơn, một sự thỏa hiệp với hình thức.

Trước hết, cần xác định một nguyên tắc căn bản là giá trị của một tác phẩm văn học không nằm ở việc nó được tạo ra bằng phương tiện nào, mà ở việc nó mang đến điều gì không thể thay thế trong kinh nghiệm con người. AI có thể tạo ra văn bản trôi chảy, có cấu trúc, thậm chí giàu cảm xúc bề mặt. Nhưng văn học, ở tầng sâu, không chỉ là sự mô phỏng cảm xúc. Nó là kết tinh của một quá trình sống, một kinh nghiệm nội tâm đã được chưng cất qua ngôn ngữ.

Chính vì vậy, tiêu chuẩn đầu tiên cần được tái khẳng định trong việc xét giải là tính xác thực của kinh nghiệm. Một tác phẩm xứng đáng được nhìn nhận không phải vì nó “giống như thật”, mà vì nó xuất phát từ một sự thật đã được người viết sống qua, suy tư qua và chịu trách nhiệm. Nếu không có yếu tố này, văn bản – dù hoàn chỉnh đến đâu – vẫn chỉ dừng lại ở mức độ biểu diễn.

Thứ hai, cần nhấn mạnh đến chiều sâu của tư duy cấu trúc. Một tác phẩm văn học vừa là tập hợp của những câu chữ hay, vừa là một chỉnh thể có tổ chức nội tại, nghĩa là cách ý tưởng phát triển, cách hình ảnh tương tác, cách nhịp điệu dẫn dắt cảm nhận. Đây là nơi AI có thể hỗ trợ, nhưng khó có thể thay thế hoàn toàn. Bởi cấu trúc đích thực không chỉ là kỹ thuật, mà là biểu hiện của một cách nhìn thế giới nhất quán.

Thứ ba, và có lẽ là quan trọng nhất, là dấu ấn cá nhân không thể hoán đổi. Trong lịch sử văn học, những tác phẩm tồn tại lâu dài không phải vì chúng “đúng chuẩn”, mà vì chúng mang một giọng nói riêng – một cách nhìn mà không ai khác có thể lặp lại. Nếu một tác phẩm có thể được tạo ra bởi bất kỳ ai với cùng một công cụ, thì dù nó có hoàn chỉnh đến đâu, nó vẫn thiếu yếu tố làm nên giá trị lâu dài đó là tính độc hữu.

Trong bối cảnh đó, việc xét giải văn học không thể tiếp tục dựa chủ yếu vào sản phẩm cuối cùng, mà cần mở rộng sang việc hiểu tiến trình sáng tác. Không phải để kiểm soát, mà để xác định vai trò thực sự của người viết. Một tác giả xứng đáng được vinh danh không phải vì họ sử dụng hay không sử dụng AI, mà vì họ làm chủ được tiến trình tạo nghĩa, biết mình đang viết gì, vì sao viết như vậy, và chịu trách nhiệm đến đâu với từng lựa chọn của mình.

Điều này dẫn đến một yêu cầu không thể né tránh là tính minh bạch. Trong thời đại AI, sự trung thực về mức độ can thiệp của công cụ không phải là một hình thức tự thú, mà là điều kiện để bảo vệ giá trị của chính người viết. Một nền văn học trưởng thành không sợ công cụ, nhưng cũng không chấp nhận sự mơ hồ trong vai trò tác giả.

Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở việc đặt ra tiêu chí, chúng ta vẫn chưa chạm đến cốt lõi của vấn đề. Bởi đằng sau mọi tranh luận về giải thưởng là một câu hỏi sâu hơn chính là cộng đồng văn học có còn đủ niềm tin vào chính những giá trị mà mình đang bảo vệ hay không?

Một giải thưởng chỉ có ý nghĩa khi nó được xây dựng trên một sự đồng thuận tối thiểu về cái gì là đáng quý. Nếu sự đồng thuận ấy bị thay thế bằng những xu hướng nhất thời, hoặc bị chi phối bởi áp lực phải “bắt kịp thời đại” theo nghĩa hình thức, thì giải thưởng sẽ không còn là nơi định hình giá trị, mà chỉ là nơi phản chiếu sự dao động của chính cộng đồng.

Trong ý nghĩa đó, thời đại AI không phải là mối đe dọa đối với văn học. Nó là một phép thử đối với năng lực phân định giá trị. Nó buộc chúng ta phải trả lời lại những câu hỏi tưởng như đã cũ bao gồm thế nào là một tác phẩm đích thực? vai trò của người viết nằm ở đâu? và điều gì làm cho một văn bản trở thành văn học, chứ không chỉ là văn bản?

Nếu có một hướng đi cần được xác lập, thì đó không phải là việc dựng lên những rào cản kỹ thuật để loại trừ AI, mà là làm rõ hơn bao giờ hết tiêu chuẩn của chính sáng tác. Khi tiêu chuẩn đủ rõ, công cụ sẽ tự động trở về đúng vị trí của nó là phương tiện.

Và khi đó, giải thưởng văn học mới có thể giữ được ý nghĩa ban đầu của mình, không phải là nơi tôn vinh cái được tạo ra nhanh nhất hay khéo léo nhất, mà là nơi nhận diện và gìn giữ những gì thực sự phát sinh từ chiều sâu không thể thay thế của con người.

Trong một thời đại mà ngôn ngữ có thể được sản xuất với tốc độ chưa từng có, có lẽ điều cần được bảo vệ không phải là sự khan hiếm của chữ nghĩa, mà là phẩm chất của sự im lặng đã đi qua trước khi chữ nghĩa được viết ra.

Một điều cần xác định ngay tại lúc này, trong bối cảnh những tranh luận về giải thưởng văn học và giá trị sáng tác ngày càng gia tăng, một xu hướng đáng chú ý đang dần hình thành đó là nỗ lực dựa vào các công cụ “rà quét” để xác định đâu là sản phẩm có sự tham gia của AI, từ đó làm cơ sở cho việc đánh giá hay loại trừ. Thoạt nhìn, đây có vẻ là một giải pháp hợp lý, thậm chí cần thiết. Nhưng nếu đi sâu hơn, chính cách tiếp cận này có thể trở thành một trong những mầm móng gây ra những bất cập sâu sắc hơn – không chỉ về phương pháp, mà còn về nhận thức.

Trước hết, cần nhìn nhận một sự thật mà nhiều người vẫn né tránh là không có một công cụ nào hiện nay có thể xác định một cách tuyệt đối đâu là văn bản “do AI” và đâu là “do con người”. Những hệ thống dò tìm, về bản chất, chỉ dựa trên các mô hình xác suất ngôn ngữ – chúng đo lường độ “giống” với các mẫu đã biết, chứ không nắm được tiến trình hình thành ý nghĩa. Vì vậy, một văn bản do con người viết nhưng mang tính quy chuẩn cao vẫn có thể bị gán nhãn “AI”, trong khi một văn bản được AI hỗ trợ tinh vi lại có thể vượt qua kiểm tra một cách dễ dàng.

Nhưng vấn đề không chỉ nằm ở độ chính xác kỹ thuật.

Vấn đề nằm ở chỗ khi chúng ta đặt niềm tin vào những công cụ này như một tiêu chuẩn đánh giá, chúng ta đang vô tình chuyển trọng tâm từ giá trị nội tại của tác phẩm sang nguồn gốc kỹ thuật của nó. Và sự chuyển dịch ấy, nếu kéo dài, sẽ làm xói mòn chính nền tảng của việc thẩm định văn học.

Bởi lẽ, văn học chưa bao giờ được đánh giá dựa trên việc “nó được tạo ra như thế nào”, mà dựa trên việc “nó là gì” và “nó làm được gì” đối với người đọc. Một bài thơ không trở nên kém giá trị chỉ vì tác giả sử dụng một công cụ hỗ trợ, cũng như không trở nên có giá trị chỉ vì nó hoàn toàn “thuần tay”. Khi tiêu chí bị thay thế bằng phương tiện, thẩm mỹ sẽ bị thay thế bằng kỹ thuật, và phán đoán học thuật sẽ dần bị thay thế bằng thao tác kiểm tra.

Điều đáng lo ngại hơn là việc phụ thuộc vào các công cụ dò tìm có thể tạo ra một nền văn hóa nghi kỵ trong giới học thuật và sáng tác. Khi mỗi văn bản đều có nguy cơ bị “kiểm tra”, người viết sẽ không còn tập trung vào việc đào sâu tư duy hay trải nghiệm, mà bắt đầu điều chỉnh cách viết để “trông có vẻ không phải AI”. Đây là một nghịch lý, thay vì làm cho sáng tác chân thực hơn, chúng ta lại khuyến khích một dạng biểu đạt mang tính chiến lược – nơi hình thức được điều chỉnh để qua mặt hệ thống, chứ không phải để diễn đạt chân lý.

Xa hơn, cách tiếp cận này còn có nguy cơ đánh mất khả năng nhận diện những giá trị mới đang hình thành. Mỗi bước chuyển của lịch sử văn học đều đi kèm với những hình thức biểu đạt ban đầu bị xem là “không chính thống”, “không tự nhiên”, thậm chí “có vấn đề”. Nếu khi ấy tồn tại những công cụ kiểm soát hình thức, rất có thể nhiều đổi mới đã bị loại bỏ ngay từ đầu.

Trong thời đại AI, những hình thái sáng tác mới – nơi con người và công cụ tương tác theo những cách chưa từng có – có thể đang mở ra những khả năng thẩm mỹ mới. Nhưng nếu tiêu chí đầu tiên để tiếp nhận một tác phẩm là “nó có vượt qua được máy dò hay không”, thì chúng ta đã đóng lại cánh cửa trước khi kịp nhìn thấy điều gì đang xuất hiện phía sau nó.

Vì vậy, vấn đề không phải là có nên sử dụng các công cụ rà quét hay không, mà là không thể đặt chúng vào vị trí của một chuẩn mực đánh giá.

Chuẩn mực, nếu còn có ý nghĩa, phải quay trở lại với những gì thuộc về bản chất của sáng tác, là chiều sâu của kinh nghiệm; là tính nhất quán của tư duy; là dấu ấn không thể thay thế của chủ thể và là khả năng tạo ra một rung động hoặc một nhận thức mới nơi người đọc.

Những điều ấy không thể được đo bằng thuật toán. Chúng chỉ có thể được nhận ra qua một năng lực mà chính giới học thuật cần phải gìn giữ là khả năng đọc sâu, hiểu chậm và phán đoán có trách nhiệm.

Nếu có một cảnh báo cần được nêu ra, thì có lẽ không phải là về AI, mà là về sự cám dỗ muốn giản lược việc đánh giá thành một thao tác kỹ thuật. Bởi khi điều đó xảy ra, chúng ta không những đánh mất những tác phẩm có giá trị, mà còn đánh mất chính năng lực phân định giá trị – điều làm nên ý nghĩa của mọi giải thưởng và mọi nền văn học.

Yuma, AZ ngày 18 tháng 03 năm 2026

NGUYÊN VIỆT

____________________________

[1] Johannes Gutenberg (c. 1400–1468): Nhà phát minh người Đức, được ghi nhận với việc phát triển kỹ thuật in bằng chữ rời kim loại ở châu Âu (khoảng năm 1450). Phát minh này mở đầu cho cuộc cách mạng in ấn, làm thay đổi căn bản việc truyền bá tri thức, góp phần thúc đẩy Phong trào Phục Hưng và Cải cách Tin Lành.
[2] Cải cách Tin Lành (thế kỷ XVI): Phong trào tôn giáo – xã hội khởi phát năm 1517 với Martin Luther, nhằm phản biện các thực hành và quyền lực của Giáo hội Công giáo La Mã. Phong trào dẫn đến sự hình thành các hệ phái Tin Lành, làm phân hóa sâu sắc Kitô giáo châu Âu, đồng thời thúc đẩy tự do tư tưởng, phổ cập Kinh Thánh và tái cấu trúc nền tảng tri thức – tôn giáo phương Tây.
[3] Galileo Galilei (1564–1642): Nhà thiên văn và vật lý học người Ý, một trong những người đặt nền móng cho phương pháp khoa học hiện đại. Ông bảo vệ thuyết nhật tâm của Nicolaus Copernicus, sử dụng quan sát thực nghiệm (kính thiên văn) để thách thức vũ trụ quan truyền thống. Việc ông bị xét xử bởi Tòa án Dị giáo La Mã năm 1633 trở thành biểu tượng cho xung đột giữa quyền lực tri thức và tự do học thuật trong lịch sử phương Tây.
[4] René Descartes (1596–1650): Triết gia và toán học gia người Pháp, được xem là cha đẻ của triết học cận đại. Ông đề xướng phương pháp hoài nghi có hệ thống (“tôi tư duy, nên tôi tồn tại”), đặt nền tảng cho tư duy lý tính và phương pháp luận khoa học phương Tây hiện đại.