Buổi sáng ở một khu dân cư yên tĩnh tại Minneapolis, nơi lẽ ra chỉ có tiếng xe đi làm sớm và nhịp sinh hoạt quen thuộc của một ngày bình thường, đã khép lại bằng tiếng súng và một sinh mạng không còn trở về. Cái chết của Renee Nicole Macklin Good không diễn ra ở biên giới, không trong trại giam, cũng không giữa một cuộc đối đầu có vũ trang, mà ngay trong không gian đời sống dân sự – nơi con người tin rằng mình được an toàn. Khoảnh khắc ấy, vượt ra ngoài phạm vi của một sự việc cá biệt, đặt xã hội trước một câu hỏi sâu xa hơn về cách quyền lực được vận hành, về ranh giới mong manh giữa thực thi pháp luật và xâm phạm nhân phẩm, và về những hệ lụy âm thầm của một chính sách di trú đã đi quá xa khỏi mục đích ban đầu.

Từ nỗi đau của một gia đình, câu chuyện nhanh chóng mở rộng thành nỗi bất an của cả cộng đồng, rồi thành sự day dứt của lương tri xã hội. Không riêng người bị bắn là nạn nhân, mà cả những người chứng kiến, những người thực thi, và cả một quốc gia vốn tự hào về pháp quyền cũng bị cuốn vào vòng xoáy của nghi vấn và mất mát. Khi một chính sách được áp dụng bằng bạo lực trong đời sống thường nhật, khi sự sợ hãi trở thành nền tảng cho trật tự, thì điều cần được chất vấn không còn là lỗi của một cá nhân, mà là cấu trúc đã khiến bi kịch ấy trở nên khả dĩ.

Từ khởi điểm này, ở đây không nhằm kết tội, cũng không tìm cách khơi dậy phẫn nộ, mà hướng tới một suy tư tỉnh táo hơn đó chính là chính sách di trú như một hệ thống quyền lực, về những con người bị mắc kẹt trong nó, và về lý do vì sao, trong hoàn cảnh này, tất cả chúng ta – theo những cách khác nhau – đều đang mang thân phận của nạn nhân.

Cái chết của Renee Nicole Macklin Good là một bi kịch cá nhân. Nhưng nó không dừng lại ở nỗi đau của một gia đình, một người mất bạn đời, những đứa trẻ mất mẹ, hay một cộng đồng mất đi một con người dễ cảm. Cái chết ấy, trong chiều sâu của nó, là một vết rạn lớn trong ý thức công dân của xã hội Hoa Kỳ hôm nay, nơi mà chính sách di trú – vốn được thiết lập để quản lý dòng người, bảo vệ biên giới và thực thi luật pháp – đã vượt ra khỏi ranh giới kỹ năng của quản trị, để trở thành một lực tác động trực tiếp lên sinh mạng, nhân phẩm và niềm tin xã hội.

Renee Good là một công dân Mỹ. Cô không phải đối tượng của lệnh trục xuất. Cô không mang thân phận “bất hợp pháp” theo bất kỳ định nghĩa pháp lý nào. Nhưng cô vẫn chết trong một chiến dịch cưỡng chế di trú. Sự thật ấy, nếu được nhìn thẳng, buộc chúng ta phải đối diện với một câu hỏi khó chịu là khi một chính sách được thực thi bằng bạo lực, trong không gian dân sự, với mức độ quân sự hóa ngày càng cao, thì ai thực sự được bảo vệ, và ai đang bị đặt vào vòng nguy hiểm?

Có một phản xạ quen thuộc mỗi khi những sự việc như thế này xảy ra đó là xã hội lập tức chia làm hai cực. Một bên yêu cầu “thượng tôn pháp luật”, nhấn mạnh rằng nhân viên ICE chỉ đang làm nhiệm vụ trong một môi trường nguy hiểm. Bên kia lên án “bạo lực nhà nước”, coi đây là hệ quả tất yếu của một chính sách vô nhân. Hai cực ấy đối đầu bằng cảm xúc, bằng khẩu hiệu, bằng sự phẫn nộ chính đáng nhưng hiếm khi bằng một suy tư đủ sâu để chạm tới căn nguyên. Trong sự va chạm ấy, điều dễ bị bỏ quên nhất chính là một sự thật đơn giản nhưng đau đớn, không chỉ nạn nhân, mà cả những người thi hành chính sách, và rộng hơn, toàn xã hội, đều đang bị kẹt trong một cấu trúc chính sách di trú đầy mâu thuẫn.

Nhân viên ICE không sinh ra để bắn chết một người phụ nữ trong khu dân cư. Phần lớn họ gia nhập lực lượng với một ý niệm rất phổ biến trong văn hóa Mỹ, đó là phục vụ công quyền, bảo vệ trật tự, làm tròn bổn phận. Nhưng khi một chính sách được xây dựng trên nỗi sợ – sợ mất kiểm soát biên giới, sợ “làn sóng nhập cư”, sợ đánh mất bản sắc quốc gia – thì nỗi sợ ấy không chỉ truyền xuống cộng đồng, mà còn thấm vào chính những người thực thi. Một lực lượng hành pháp hoạt động trong trạng thái căng thẳng thường trực, được trang bị vũ khí quân sự, được huấn luyện để “đối phó mối đe dọa”, và được giao nhiệm vụ trong những không gian vốn không phải chiến trường, thì bi kịch không còn là điều bất thường, mà trở thành rủi ro có hệ thống.

Chính sách di trú, trong nhiều năm qua, đã dần chuyển từ một lĩnh vực quản lý hành chính sang một mặt trận chính trị và an ninh. Ngôn ngữ sử dụng để nói về người nhập cư không còn trung tính, họ bị mô tả như “dòng chảy”, “làn sóng”, “khủng hoảng”, “xâm nhập”. Khi con người bị biến thành hiện tượng, thành mối đe dọa trừu tượng, thì khoảng cách đạo đức giữa việc quản lý và việc trấn áp trở nên mong manh. Và khi khoảng cách ấy bị xóa nhòa, không ai còn thực sự an toàn.

Cái chết của Renee Good đặt ra một nghịch lý cay đắng, một chính sách được biện minh là để bảo vệ trật tự và an ninh lại tạo ra sự bất an sâu sắc ngay trong lòng xã hội. Người dân không biết khi nào khu phố yên bình của mình trở thành hiện trường của một chiến dịch cưỡng chế. Người nhập cư, dù có giấy tờ hay không, sống trong trạng thái lo âu thường trực. Và cả những nhân viên thực thi pháp luật cũng bị đẩy vào những tình huống đạo đức mà không một khóa huấn luyện nào có thể chuẩn bị đầy đủ.

Có những người sẽ nói, vấn đề không nằm ở chính sách, mà ở cá nhân – ở quyết định sai lầm của một đặc vụ, ở một khoảnh khắc mất kiểm soát. Lập luận ấy nghe có vẻ hợp lý, nhưng nó bỏ qua điều cốt lõi đó là cá nhân hành động trong một cấu trúc. Khi cùng một kiểu bi kịch lặp lại ở nhiều nơi, dưới nhiều hình thức, thì không thể tiếp tục coi đó chỉ là “sự cố”. Cấu trúc chính sách, cách tổ chức quyền lực, cách phân bổ thẩm quyền và cách định nghĩa “mối đe dọa” mới là nền tảng tạo ra những khoảnh khắc chết người ấy.

Điều đáng lo ngại không chỉ là một mạng người bị mất, mà là sự xói mòn âm thầm của niềm tin. Niềm tin rằng không gian dân sự là nơi an toàn. Niềm tin rằng lực lượng công quyền tồn tại để bảo vệ chứ không phải để gieo sợ hãi. Niềm tin rằng pháp luật là một hệ thống công bằng, có thể tiên liệu, chứ không phải một quyền lực bất định có thể ập xuống bất cứ lúc nào. Khi những niềm tin ấy bị tổn thương, xã hội không sụp đổ ngay lập tức, nhưng nó bắt đầu rạn nứt từ bên trong.

Có lẽ điều đau lòng nhất trong câu chuyện này là cách nó buộc chúng ta phải nhìn lại khái niệm “nạn nhân”. Renee Good rõ ràng là nạn nhân. Gia đình cô là nạn nhân. Nhưng nếu chỉ dừng lại ở đó, chúng ta đã vô tình thu hẹp tầm nhìn. Một chính sách di trú vận hành bằng nỗi sợ và bạo lực không những tạo ra nạn nhân trực tiếp, mà còn tạo ra những nạn nhân gián tiếp, đó là những cộng đồng sống trong bất an, những nhân viên thực thi bị tha hóa bởi vai trò, và một xã hội bị chia rẽ sâu sắc bởi những đường ranh “chúng ta” và “họ”.

Trong lịch sử Hoa Kỳ, những bước tiến lớn nhất về nhân quyền và công lý thường không đến từ sự cực đoan, mà từ những khoảnh khắc xã hội dám dừng lại để tự vấn. Phong trào dân quyền không thành công chỉ bằng phẫn nộ, mà bằng việc buộc quốc gia này phải đối diện với những mâu thuẫn giữa lý tưởng và thực tế. Vấn đề di trú hôm nay cũng cần một sự tự vấn tương tự: chúng ta đang bảo vệ điều gì, và bằng cách nào?

Không ai phủ nhận quyền của một quốc gia trong việc quản lý biên giới và thực thi luật pháp. Nhưng quyền ấy không tồn tại trong chân không đạo đức. Nó phải được cân bằng với nguyên tắc tôn trọng sinh mạng con người, với sự phân định rõ ràng giữa quản lý hành chính và sử dụng vũ lực, và với cơ chế giám sát đủ mạnh để ngăn chặn lạm quyền. Khi lực lượng di trú hoạt động với vũ khí, chiến thuật và tâm thế gần giống quân đội, trong khi không gian hoạt động là khu dân cư, thì sự lệch pha giữa mục tiêu và phương tiện trở nên nguy hiểm.

Cái chết của Renee Good cũng phơi bày một vấn đề sâu xa hơn, sự thiếu đối thoại trung thực về di trú. Trong nhiều năm, chính sách di trú bị biến thành công cụ huy động chính trị. Những giải pháp dài hạn, phức tạp và đòi hỏi thỏa hiệp bị né tránh, nhường chỗ cho những biện pháp ngắn hạn, mang tính biểu tượng và cứng rắn. Trong bối cảnh ấy, con người – cả người nhập cư lẫn người thực thi – bị kẹt giữa những quyết định được đưa ra vì lợi ích chính trị hơn là vì sự bền vững xã hội.

Một xã hội trưởng thành không đo lường sức mạnh của mình bằng khả năng trấn áp, mà bằng khả năng tự điều chỉnh khi nhận ra sai lầm. Việc nhìn nhận rằng “tất cả chúng ta đều là nạn nhân của một chính sách di trú” không phải là cách trốn tránh trách nhiệm, mà là bước đầu tiên để mở ra một cuộc đối thoại rộng hơn, nhân bản hơn. Nó cho phép chúng ta vượt qua lối tư duy đổ lỗi đơn giản, để nhìn vào toàn bộ hệ thống và đặt câu hỏi làm thế nào để chính sách phục vụ con người, thay vì biến con người thành tổn thất phụ?

Điều này đòi hỏi can đảm chính trị, nhưng cũng đòi hỏi can đảm đạo đức từ mỗi công dân. Can đảm để thừa nhận rằng an ninh không thể xây dựng trên nỗi sợ thường trực. Can đảm để chấp nhận rằng luật pháp, nếu không được thực thi với sự tiết độ và minh bạch, có thể trở thành công cụ gây hại. Và can đảm để đòi hỏi những cải cách không giật gân, không thỏa mãn cơn giận tức thời, nhưng hướng tới một trật tự xã hội công bằng và an toàn hơn cho tất cả.

Renee Good không còn nữa. Không ai có thể đưa cô trở lại. Nhưng cách chúng ta hiểu về cái chết của cô sẽ quyết định liệu nó chỉ là một dòn tin đau buồn, hay là một dấu mốc khiến xã hội này dừng lại, suy nghĩ và thay đổi. Nếu chúng ta chỉ tìm một cá nhân để trừng phạt, mà không nhìn vào chính sách đã tạo ra bối cảnh cho bi kịch, thì vòng lặp sẽ tiếp diễn. Nếu chúng ta dám thừa nhận rằng chính sách di trú hiện nay đang gây tổn thương cho nhiều tầng lớp khác nhau, thì ít nhất, cái chết ấy không hoàn toàn vô nghĩa.

Trong một nền dân chủ, chính sách không phải là số phận bất biến. Nó là sản phẩm của lựa chọn, và vì thế, có thể được thay đổi. Nhận ra rằng tất cả chúng ta – người nhập cư, công dân, nhân viên ICE, và cộng đồng rộng lớn hơn – đều đang bị ảnh hưởng, thậm chí bị tổn thương, bởi một cấu trúc chính sách chưa hoàn chỉnh, không làm suy yếu lập luận về pháp luật. Ngược lại, nó củng cố lập luận pháp luật chỉ thực sự mạnh khi nó được đặt trên nền tảng của nhân phẩm và sự sống.

Có lẽ, ý nghĩa lớn nhất mà câu chuyện của Renee Good để lại không nằm ở các cuộc biểu tình hay tranh cãi chính trị, mà ở câu hỏi âm thầm mà nó gieo vào tâm trí mỗi người, chúng ta muốn sống trong một xã hội được điều hành bằng nỗi sợ, hay bằng sự tin cậy? Câu hỏi ấy không có câu trả lời dễ dàng. Nhưng chính việc dám đặt nó ra, một cách bình tĩnh và trung thực, mới là bước đầu của sự chữa lành.

Yuma, AZ 11.01.2026

NGUYÊN VIỆT