Trích Phật Việt #6, ấn hành tháng 2, 2026
Phật lịch 2569

 

Lịch sử có những trang được viết bằng huyết lệ. Nhưng cũng có những trang không để lại dấu vết bằng giấy mực, nó chỉ in sâu vào tầng khí vận của một dân tộc. Phật giáo Việt Nam đã đi qua những khúc quanh như thế — nơi sự hiện hữu không được đo lượng bằng biến cố nhưng bằng một trường lực tinh thần lặng lẽ, bền bỉ và khó khuất phục.

Có những giai đoạn, chùa vẫn còn đó, danh xưng vẫn còn đó, nghi lễ vẫn tiếp diễn theo thời khóa quen thuộc. Nhưng điều làm nên sinh khí của một truyền thống vốn không nằm ở hình thức. Nó nằm ở mạng mạch âm thầm nuôi dưỡng căn tính, giữ cho lý tưởng giải thoát không tan loãng giữa những cơn xoáy chính trị, quyền lực và thời thế. Nếu nhìn từ bản thể của Giáo Hội Phật Giáo Việt Nam Thống Nhất, ta sẽ thấy tổ chức này không những là một thiết chế hành chánh, càng không phải một thực thể tồn tại nhờ pháp lý, mà kết tinh từ một khát vọng giữ cho Phật pháp được tương ưng với bản hoài giải thoát giữa lịch sử, mà không đánh mất tự do nội tại.

Trong những bước thăng trầm của hành trình ấy, văn chương của Hòa thượng Phước An cất lên như một tiếng nói không kinh động nhưng thấm sâu. Hòa thượng không viết để làm đông cứng truyền thống trong lớp men hoài niệm, cũng không viết để tranh biện với hiện tại. Những trang văn của Hòa thượng giống như một lời trùng tuyên — nhắc lại điều tưởng đã rõ nhưng luôn có nguy cơ bị quên lãng, đó chính là đạo pháp không đứng bên lề lịch sử, nhưng cũng không thể để lịch sử nuốt chửng.

Đọc, ta không bắt gặp những tuyên bố trọng đại. Nhưng ta bắt gặp những cuộc trở về. Trở về với ký ức, với giới hạnh, với phẩm tính độc lập của người tu. Giữa những mùa Đông miên của dân tộc, giữa những thời kỳ mà Phật giáo bị đặt trước những thử thách nghiệt ngã, Hòa thượng không chọn cung bậc oán trách. Hòa thượng chọn sự tỉnh táo. Và chính sự tỉnh táo ấy mới là điều khiến những ai còn chung lòng day dứt.

Bởi lẽ, nguy cơ lớn nhất của một truyền thống không phải là bị công kích từ bên ngoài mà là đánh mất nội lực của mình trong lúc tưởng như đang vững chắc. Khi hưng thịnh bề ngoài che khuất những rạn nứt bên trong, khi sự đông đảo khiến ta lầm tưởng về chiều sâu, khi ổn định hình thức khiến ta quên đi câu hỏi căn bản về lý tưởng, thì lúc này, một lời nhắc ý nhị lại trở nên cần thiết.

Nó chỉ mở ra một khoảng lặng để mình tự hỏi trong dòng khí vận Phật giáo Việt Nam hôm nay, chúng ta đang đứng ở đâu và đang bảo vệ điều gì? Và điều mình đang gìn giữ có thật sự là đạo thống hay chỉ là âm bản của một ký ức đã phai?

Chính từ những câu hỏi ấy, văn chương của Hòa thượng Thích Phước An không còn là hồi ức. Nó trở thành một tiếng chuông không vang dội nhưng đủ sâu lắng để làm người đọc dừng lại. Và ngay lúc dừng lại ấy, có thể bắt đầu cho một cuộc trở về — trở về với căn tính, với tự do nội tại và với lời nguyện giữ cho đạo pháp không bị hấp thụ vào vận hành quyền lực và cuốn vào quỹ đạo thế tục bởi bất kỳ mùa biến động nào của lịch sử.

Và trong dòng khí vận của Phật giáo Việt Nam, những bức bách của thời cuộc không còn đến bằng gươm giáo hay những hình thức đàn áp thô bạo như trong các giai đoạn lịch sử trước. Chúng đến tinh vi hơn, âm thầm hơn và vì thế tiềm tàng nhiều nguy cơ hơn. Nếu không đủ chánh niệm và tuệ giác để nhận diện, ta dễ lầm tưởng đó là sự “hưng thịnh,” trong khi bên trong đã bắt đầu rệu rã.

Nói về Phật giáo hôm nay, đặc biệt trong bối cảnh hậu hiện đại, toàn cầu hóa và truyền thông kỹ thuật số, có thể thấy ít nhất bốn bức bách lớn đang vây quanh.

Trước hết là bức bách của sự vật chất hóa tôn giáo.

Chùa to hơn, tượng lớn hơn, lễ hội đông hơn. Số lượng Phật tử quy y tăng lên, các khóa tu đại chúng rầm rộ, những chương trình hoằng pháp trực tuyến lan rộng khắp mạng xã hội. Bề ngoài, đó là một hình ảnh sinh động. Nhưng nếu chiều sâu giáo dục không tương xứng, nếu đời sống giới-định-tuệ của Tăng Ni và Phật tử không được nuôi dưỡng song hành, thì sự phình to về hình thức rất dễ che lấp sự teo tóp nội lực.

Phật giáo không suy yếu vì thiếu kiến trúc; Phật giáo suy yếu khi thiếu chiều sâu tâm linh.

Khi đạo tràng trở thành không gian sự kiện nhiều hơn không gian chuyển hóa, khi ngôn ngữ tôn giáo bị giản lược thành động viên tâm lý hoặc kỹ năng sống, thì cốt lõi giải thoát dần bị làm mờ nhạt. Bên ngoài rực rỡ, bên trong lặng lẽ hao hụt.

Thứ hai là bức bách của truyền thông và hình ảnh.

Thời đại kỹ thuật số khiến Phật giáo xuất hiện dày đặc trên mạng xã hội. Hình ảnh các buổi lễ, phát biểu, những lời giảng được cắt ghép, lan truyền nhanh chóng. Điều đó tự thân không xấu. Nhưng khi truyền thông trở thành mục tiêu thay vì phương tiện, thì Phật giáo có nguy cơ bị cuốn vào logic của thị trường chú ý.

Số lượt xem, lượt chia sẻ, lượng tương tác trở thành thước đo ảnh hưởng. Người ta dễ lầm tưởng rằng càng được chú ý nhiều thì càng thành công. Nhưng trong đạo học, thành tựu không đo bằng độ phủ sóng mà bằng khả năng chuyển hóa khổ đau nơi con người.

Một ngôi chùa có thể vắng khách mà vẫn vững chãi. Một bài pháp có thể ít người nghe nhưng làm thay đổi một đời người. Ngược lại, một sân khấu đông đúc có thể chỉ tạo ra sự xúc động nhất thời, không đủ sức dẫn người nghe đi qua những tầng sâu của tự quán.

Thứ ba là bức bách của chính trị hóa và thế tục hóa.

Lịch sử Phật giáo Việt Nam từng trải qua nhiều thời kỳ gắn bó với vận mệnh dân tộc. Điều đó là thực tế không thể phủ nhận. Nhưng giữa việc đồng hành và việc bị cuốn vào có một ranh giới rất mong manh.

Khi tổ chức tôn giáo bị kéo vào các toan tính quyền lực, hoặc ngược lại, khi tự nguyện tìm kiếm sự bảo trợ bằng cách thỏa hiệp nguyên tắc, thì phẩm tính độc lập nội tại bị tổn thương. Phật giáo không thể là công cụ của bất kỳ ý thức hệ nào nếu còn muốn giữ bản hoài giải thoát.

Ở bề ngoài, sự ổn định, sự được công nhận, sự “hòa hiệp” có thể được xem là thành tựu. Nhưng nếu để đổi lấy điều đó mà phải hy sinh tự do tư tưởng, tinh thần phản tỉnh và khả năng nói lời chân thật, thì cái giá phải trả là sự rệu rã từ bên trong.

Thứ tư là bức bách của sự đứt đoạn giáo dục.

Một truyền thống sống còn nhờ truyền thừa. Không chỉ truyền nghi lễ, mà truyền tư tưởng, truyền giới luật, truyền tinh thần độc lập và vô úy. Khi sự giáo dục Tăng Ni và cư sĩ bị giản lược thành huấn luyện kỹ năng tổ chức hoặc quản lý hành chánh nhưng thiếu nền tảng Phật học vững chắc, thì thế hệ kế thừa dễ rơi vào trạng thái hoạt động nhiều nhưng định hướng mờ nhạt.

Sự rệu rã không xuất hiện tức thời. Nó biểu hiện bằng những lệch lạc nhỏ bao gồm sự nông cạn trong diễn đạt giáo lý, sự dễ dãi trong hành trì, sự thỏa hiệp trong nguyên tắc. Lâu dần, những lệch trục ấy tạo thành một quán tính mới và chúng ta quên mất mình đã từng đứng ở đâu.

Nhìn vào những biểu hiện bề ngoài, có thể thấy Phật giáo vẫn đông đảo, vẫn tổ chức lễ hội, vẫn xây dựng, vẫn xuất hiện trên truyền thông. Nhưng câu hỏi cốt lõi không nằm ở số lượng mà ở chất lượng tỉnh thức.

Có bao nhiêu người thực sự bước vào đời sống thiền quán? Có bao nhiêu người giữ giới như một thệ nguyện nội tâm không phải như một nghi thức? Có bao nhiêu vị lãnh đạo tôn giáo còn đủ can đảm nói lời trung thực khi điều đó không thuận lợi?

Hưng thịnh thật sự không nằm ở việc gia tăng ảnh hưởng xã hội mà ở việc giảm bớt vô minh và tham ái trong cộng đồng Phật tử. Nếu chùa lớn mà lòng người hẹp lượng, nếu lễ hội đông mà giới hạnh mỏng manh, thì sự hưng thịnh ấy chỉ là lớp sơn phủ lên nền gỗ mục.

Ngay lúc này, giữa mùa Đông miên của lịch sử, có những vết nứt không thể che lấp bằng ánh đèn lễ hội hay những con số thống kê. Nhưng mong rằng cũng chính nơi này, một mầm sống khác bắt đầu lặng lẽ trổi dậy.

Bởi trong khí vận mùa Xuân thiền tính, sự nhận diện những bức bách ấy không nhằm bi quan hóa. Ngược lại, đó là điều kiện để hồi sinh.

Mùa Xuân không phủ nhận mùa Đông, nó đến sau khi mùa Đông đã đi qua. Nếu dám nhìn thẳng vào những đổ vỡ nội tại, Phật giáo mới có cơ hội tự chuyển hóa. Sự tự chuyển hóa ấy không bắt đầu bằng chấn hưng to tát, mà bằng việc trở về với căn tính giới – định – tuệ; tự chủ – từ bi – vô úy.

Tất cả mọi tổ chức tôn giáo đều có thể trải qua giai đoạn to phình hình thức. Nhưng chỉ những truyền thống đủ nội lực mới vượt qua được cám dỗ của chính sự ảo tưởng tự mãn của mình.

Phật giáo Việt Nam, nếu muốn giữ được mạng mạch giữa thế kỷ biến động, cần can đảm thừa nhận rằng có những rệu rã đang âm thầm diễn ra. Không để chỉ trích nhau, mà để cùng nhau trở về.

Xuân Vạn Hạnh vì vậy không phải là lời chúc tụng. Xuân là sự tỉnh thức tập thể. Và tỉnh thức luôn bắt đầu bằng một cái nhìn không lẩn tránh sự thật.

Bấy giờ, trong tác phẩm Đường Về Núi Cũ Chùa Xưa, khi Hòa thượng Thích Phước An viết về những ngôi chùa cổ kính vẫn còn đứng đó nhưng người xưa đã vắng, tiếng chuông vẫn ngân mà lòng người không còn như trước, Hòa thượng không hề bi lụy, cũng không hề phê phán trực diện. Hòa thượng chỉ mở ra một khoảng suy nghiệm. Một khoảng trống nội tâm đủ rộng để người đọc tự cảm thấy điều gì  đang thiếu vắng. Chính khoảng lặng ấy mới là điều đáng nói.

Khi Hòa thượng gọi mời trở về với núi cũ, chùa xưa, đó không phải là bước lui về quá khứ để trú ẩn trong hoài niệm. Đó là một hành vi quán chiếu. Đối diện với sự biến đổi của thời cuộc, với những đường gãy âm thầm của truyền thống. Tại đây không phủ nhận hiện tại nhưng bằng ký ức, Hòa thượng đặt ra những câu hỏi không dễ trả lời chính là điều gì còn thực sự hiện hữu? điều gì chỉ còn là chiếc bóng? hình thức giữ được bao nhiêu khi nội lực tâm linh đã bị lát mỏng đi?

Từ dòng suy nghiệm ấy, việc nhìn thẳng vào những hao hụt nội tại của Phật Giáo Việt Nam không còn là một thông điệp bên ngoài tác phẩm, mà là sự tiếp tục tự nhiên của tư duy. Những trang viết về sinh hoạt chùa chiền đổi thay theo thời cuộc, về sự lặng lẽ của những tiếng chuông không còn đánh động nội tâm, đã tự thân hàm chứa lời cảnh tỉnh, nếu chỉ giữ hình thức mà buông lơi căn tính, thì cái còn lại chỉ là vỏ bọc.

Vì vậy, khi nói Xuân là sự tỉnh thức tập thể, điều đó không phải một ý niệm thêm vào từ ngoại cảnh, mà tương ứng với quan niệm của Hòa thượng về trách nhiệm từng cá nhân trong việc gìn giữ đạo mạch. Mỗi người vừa là thành viên của một tổ chức, vừa là một mắt xích của truyền thừa. Khi một mắt xích lơi lỏng, cả chuỗi dao động.

Bây giờ, vẫn còn giữa mùa Đông miên, những ngôi chùa lặng lẽ nép mình bên những bờ sông thắm màu phù sa. Gió biên thùy thổi qua mái ngói rêu cũ, mang theo tiếng vọng của những đoàn người từng đi qua, từng lưu lạc, từng tìm chỗ nương thân trong những năm tháng nhiễu nhương. Ở đó, mùa Đông của lịch sử không những là khí lạnh, mà là sự se thắt của lòng người trước những đổ vỡ triền miên.

Nhưng tin rằng, lạ thay giữa không gian ấy, hoa mai vẫn nở không nở để chứng minh điều gì vì mai không cần khán giả. Mai nở trong tịch mịch, như một lời nhắc truyền thừa không vì biên giới mà dừng lại. Đạo mạch không vì lưu lạc mà tắt lịm.

Và chính từ hình ảnh ẩn dụ tưởng như nhỏ bé ấy, ta có thể lần theo một dòng tiềm lưu của ký ức, của nhẫn lực, của một truyền thống biết băng qua mùa Đông mà không để mình chết cóng. Từ Đông Miên nhìn lại, những trang viết của Hòa thượng Thích Phước An hiện lên như một tiếng gọi âm thầm nhưng day dứt không nguôi.

Chính trong những trang viết này, chúng ta thấy rõ tinh thần ấy. Khi Hòa thượng kể về những ngôi chùa xưa, về ký ức miền Trung khắc nghiệt, hay về những năm tháng lưu đày và nhẫn nhục, Hòa thượng không né tránh sự khốc liệt của hiện thực, nhưng nhìn thẳng vào sự hao hụt, vào những rạn nứt âm thầm nơi truyền thống. Nhưng không dừng ở đó.

Hòa thượng trở về. Trở về không phải để trốn tránh thời cuộc, mà để giữ gốc rễ giữa biến động.

Đông Miên, trong nghĩa biểu tượng, chính là mùa Đông ấy. Là nơi truyền thống bị thử thách đến tận cùng. Là nơi hình thức có thể sụp đổ, nhưng giới-định-tuệ vẫn cần phải đứng vững trong từng cá nhân.

Hoa mai nở ở mùa Đông miên, nhưng gốc rễ vẫn cắm sâu trong đất Việt. Và cũng từ đây, hình ảnh Đông miên không mang tính thời tiết. Nó trở thành phương tiện soi lại khí vận của Phật giáo Việt Nam giữa thế kỷ đầy biến động. Bởi những gì diễn ra nơi vùng chênh vênh của lịch sử không tách rời những chuyển động trong lòng đất mẹ.

Khí vận Phật giáo Việt Nam không bị giới hạn bởi lãnh thổ xứ sở. Nó tồn tại ở bất cứ nơi nào còn có người giữ giới trong âm thầm, hành thiền giữa nhiễu động, và dám cất lời chân thật giữa thỏa hiệp. Chính vì thế, mùa Xuân Vạn Hạnh không đợi hoàn cảnh thuận lợi mới đến.

Xuân đến khi hành giả dám nhìn nhận sự rệu rã nội tại mà không tuyệt vọng. Xuân đến khi tổ chức dám tự soi mình mà không đổ lỗi. Xuân đến khi truyền thống dám chấp nhận rằng đã có những mùa Đông rất dài — nhưng không vì thế mà ngủ quên căn tính.

Trong khí trời Đông miên lạnh gió, vẫn luôn có một đóa mai vàng nở. Và trên quê hương này, giữa thế kỷ biến động, nếu còn an trú trong tự tại – từ bi – vô úy, thì đạo thống vẫn chưa từng mai  một.

Phong khởi Trung châu, đạo mạch bất suy!

Giang Ngạn Thảo Am, 10.02.2026

Pháp Trụ