Sự việc nhiều nhân vật trong giới giải trí Việt Nam gần đây liên tục vướng vào lao lý, nếu nhìn kỹ, thật ra không phải là một hiện tượng “bất ngờ.” Nó chỉ là phần nổi của một cấu trúc xã hội đã vận hành suốt nhiều năm, nơi sự giàu có được đẩy lên thành biểu tượng thành công gần như tuyệt đối, trong khi nền tảng đạo lý nghề nghiệp, giáo dục công dân và văn hóa trách nhiệm lại phát triển không tương xứng.

Nhưng nếu chỉ quy trách nhiệm chung chung cho xã hội thì đã đơn giản hóa vấn đề. Bởi sự phô trương vật chất của giới showbiz hôm nay không những là sản phẩm của một mô hình chính trị-xã hội. Nó là kết quả cộng hưởng của nhiều tầng bao gồm nền kinh tế chuyển đổi quá lẹ; tâm lý xã hội hậu nghèo đói; văn hóa mạng xã hội lấy sự chú ý làm quyền lực; mô hình thần tượng hóa người nổi tiếng và cả khoảng trống tinh thần của một xã hội tiêu thụ đang lớn lên rất nhanh.

Trong bối cảnh đó, “giàu” không còn chỉ là điều kiện sống mà trở thành một loại đạo đức giả định. Người ta mặc nhiên xem đại loại như xe sang đồng nghĩa thành công; biệt thự đồng nghĩa tài năng; kim cương đồng nghĩa đẳng cấp, view mạng đồng nghĩa giá trị con người.

Đó mới là gốc sâu của vấn đề.

Một thời, nghệ sĩ Việt Nam dù nghèo vẫn giữ được một khoảng cách nhất định với vật dục. Từ giới cải lương, tân nhạc, điện ảnh cũ, nhiều người sống rất thanh đạm nhưng vẫn có khí chất. Họ xem nghệ thuật là nghề nghiệp tinh thần. Còn trong thời đại livestream, TikTok, scandal marketing và “content economy,” không ít người nổi tiếng bị cuốn vào một guồng máy mà ở đó, “phải giàu nhanh, khoe mạnh, sống lớn” mới giữ được hào quang.

Khi xã hội bắt đầu thưởng cho sự phô trương nhiều hơn chiều sâu, thì việc một bộ phận nghệ sĩ trượt sang cờ bạc; mánh mung; thao túng tài chính; quảng cáo sai sự thật hoặc những mạng lưới lợi ích mờ ám… chỉ còn là vấn đề thời gian.

Điều đáng nói hơn là công chúng cũng góp phần tạo ra hệ sinh thái ấy. Một video khoe siêu xe có thể đạt hàng triệu lượt xem, trong khi một tác phẩm nghệ thuật tử tế đôi khi gần như không ai quan tâm. Xã hội luôn sản sinh ra kiểu thần tượng mà chính nó đang khao khát.

Cho nên, nếu có lời đề nghị nào thì thật ra không hẳn dành riêng cho showbiz. Bởi nó phản chiếu một căn bệnh văn hóa rộng hơn đó chính là xã hội đang quá say mê hình ảnh của thành công mà quên hỏi thành công ấy được tạo ra bằng cách nào.

Một xã hội trưởng thành không phải là xã hội không có người giàu nhưng mà ở đó xã hội biết tôn trọng tri thức hơn hào nhoáng; lao động thật hơn biểu diễn giàu sang; nhân cách hơn thương hiệu cá nhân. Nếu không, scandal sẽ còn lặp lại mãi. Người này ngã xuống, người khác xuất hiện thay thế.

Vì gốc rễ chưa từng được chữa!

Bấy giờ, điều giới nghệ sĩ cần học lại không phải là cách “giữ hình ảnh” mà là học lại giới hạn của lòng tham trong một thời đại mà mọi thứ đều có thể biến thành màn trình diễn.

Song, khi một nhân vật nổi tiếng sa ngã, điều đáng sợ không chỉ ở ở hành vi phạm pháp hay sự sụp đổ của một cá nhân. Điều đáng sợ hơn là cách xã hội phản ứng trước sự sụp đổ ấy. Và chính ở đó, truyền thông cùng mạng xã hội đã vô tình phơi bày thêm một vấn nạn khác, đó là sự thô bạo ngày càng lớn của nhân tính trong đời sống hiện đại.

Chỉ trong vài giờ sau một biến cố, toàn bộ đời tư của một con người có thể bị lột tung như một thứ hàng hóa giải trí. Những hình ảnh cũ bị đào bới lại. Gia đình bị kéo vào. Bạn bè bị liên lụy. Bình luận tràn ngập sự hả hê, chế giễu, nguyền rủa… Người ta không còn muốn tìm hiểu sự thật hay nguyên nhân sâu xa nữa. Điều mình cần là cảm giác được đứng trên sự thất bại của kẻ khác để tự thấy mình “đúng đắn” hơn.

Đó là một hiện tượng rất đặc biệt của xã hội thời nay. Sự kết hợp giữa văn hóa đám đông, truyền thông tốc độ và tâm lý tích tụ lâu ngày trong một xã hội đầy áp lực. Trong môi trường ấy, con người dễ đánh mất lòng trắc ẩn hơn bất kỳ thời đại nào.

Bởi một xã hội từng nhân danh tập thể, nhân danh đấu tranh giai cấp, nhân danh “đúng-sai tuyệt đối”…, rất dễ sản sinh tâm lý phán xét cực đoan. Khi tư duy ấy hòa vào cơ chế truyền thông mạng xã hội hôm nay, nó tạo ra một kiểu công luận vừa tưởng đạo đức, vừa tàn nhẫn. Lúc thần tượng thì nâng lên như thánh, lúc sa ngã thì dìm xuống như tội đồ không còn nhân phẩm.

Không còn khoảng giữa cho sự tỉnh táo hay lòng thương người!

Đáng buồn là nhiều cơ quan truyền thông cũng bị cuốn vào vòng xoáy ấy. Thay vì giữ vai trò khai sáng xã hội, một bộ phận lại biến bi kịch con người thành lưu lượng truy cập. Càng đau đớn, càng nhục nhã, càng “viral”… Một cuộc bắt giữ dần bị sân khấu hóa như một dạng giải trí tập thể.

Và chính điều đó mới là dấu hiệu nguy hiểm cho tương lai xã hội Việt Nam!

Bởi ngay lúc một cộng đồng mất khả năng cảm thông sẽ dần trở nên lạnh lùng trước mọi đau khổ. Hôm nay chúng ta cười trên cú ngã của nghệ sĩ. Ngày mai mình cũng sẽ cười trên tai nạn của một người bình thường khác. Khi nhân tính bị huân tập bằng sự chế giễu liên tục, xã hội sẽ hình thành một thứ bạo lực vô hình còn nguy hiểm hơn cả luật pháp hà khắc, đó là bạo lực của đám đông.

Điều này không có nghĩa là bao che cho sai phạm. Người vi phạm pháp luật phải chịu trách nhiệm. Nhưng giữa công lý và sự hành hình tinh thần là hai điều hoàn toàn khác nhau.

Một xã hội văn minh không đo bằng mức độ trừng phạt mạnh đến đâu nhưng đo bằng cách nó đối xử với con người trong lúc họ thất bại. Bởi tận cùng của văn hóa không nằm ở cách tung hô người thành công. Nó nằm ở cách giữ được chiều sâu nhân bản trước sự sa ngã của kẻ khác.

Yuma, AZ 13.05.2026

NGUYÊN VIỆT