LỜI THƯA: Giữa những cơn địa chấn của lịch sử Việt Nam thế kỷ XX, người ta thường quen nhìn mọi biến động qua lăng kính quyền lực, chiến tranh và ý thức hệ. Nhưng phía sau những khẩu hiệu đối đầu ấy, còn tồn tại một tầng đổ vỡ sâu hơn nhiều — sự rạn nứt âm thầm của nền đạo lý từng giữ cho dân tộc này không tan vào hận thù qua hàng nghìn năm lịch sử. Chính ở giao điểm dữ dội ấy, hình bóng của Thích Trí Quang xuất hiện như một nghịch ảnh lớn của thời đại: một bậc chân tu bị đẩy vào trung tâm bão tố lịch sử, để rồi về sau lại trở thành nơi mà nhiều thế hệ cố giản lược, xuyên diễn hoặc trút lên đó toàn bộ bi kịch của một thời kỳ tan rã niềm tin tập thể.

Sai lầm lớn nhất của nhiều cách đọc lịch sử nằm ở chỗ: người ta thường chỉ nhìn thấy nơi Ngài một “nhân vật Phật giáo can dự chính trị,” mà chưa đủ bình tĩnh để nhận ra rằng điều Ngài thật sự đối diện chưa bao giờ chỉ là một chính quyền hay một biến cố nhất thời. Điều hiện ra trước mắt Ngài là nguy cơ tan vỡ của chính “không gian tâm thức Việt Nam” — nơi từng nối kết dân tộc này bằng ký ức văn hóa, nền đạo lý và khả năng còn nhìn nhau như đồng bào giữa chiến tranh và ý thức hệ. Bởi thế, càng nhìn sâu vào cuộc đời Hòa thượng Thích Trí Quang, người ta càng buộc phải đối diện với một sự thật khó né tránh: đôi khi lịch sử không đẩy trách nhiệm lên một con người vì người ấy gây ra mọi đổ vỡ, mà vì cả một thời đại cần một bóng hình đủ lớn để che lấp những thất bại tinh thần mà chính nó không đủ can đảm tự soi lại.

*

Không phải mọi tiếng chuông chùa trong lịch sử đều ngân lên từ mái cổ tự giữa những thời kinh khuya sớm. Có những tiếng chuông phát ra từ chính cơn hấp hối của một thời đại. Nó vang lên giữa khói lửa chiến tranh, giữa quảng trường đầy biểu ngữ, giữa tiếng khóc của quần chúng và nỗi hoang mang của một dân tộc đang đứng trước nguy cơ đánh mất chính linh hồn mình. Và kỳ lạ thay, trong những thời khắc như thế, lịch sử đôi khi không chỉ xoay quanh các nhân vật quân sự, các chính khách hay những trung tâm quyền lực thế tục, mà còn xoay quanh một bóng áo nâu gầy gò, lặng lẽ, với đôi mắt nhìn xuyên qua thời cuộc như nhìn xuyên qua một cơn đại mộng của lịch sử.

Cho đến hôm nay, hơn nửa thế kỷ đã trôi qua kể từ những biến động dữ dội của thập niên 1960, tên tuổi của Đức Trưởng Lão Hòa thượng Thích Trí Quang vẫn còn đứng giữa những vùng giao tranh của ký ức lịch sử Việt Nam cận đại. Có người xem Ngài là biểu tượng tranh đấu cho tự do tôn giáo. Có người nhìn Ngài như một chiến lược gia sắc bén của Phật giáo Việt Nam. Có người lại quy gần như toàn bộ bi kịch miền Nam Việt Nam trong cơn bão chiến tranh lạnh lên vai Ngài. Nhưng càng đọc kỹ lịch sử, càng đi sâu vào những tầng vận động tinh thần của thời đại ấy, người ta càng nhận ra có một điều gì đó rất lớn đã bị bỏ sót. Và có lẽ chính khoảng bỏ sót ấy mới là nơi đau đớn nhất của lịch sử Việt Nam hiện đại.

Bởi phần lớn các nghiên cứu từ trước đến nay đều nhốt Hòa thượng Thích Trí Quang vào phạm vi của biến cố 1963, như thể cuộc đời Ngài chỉ bắt đầu từ những cuộc biểu tình Phật giáo, những cuộc tuyệt thực hay những thông điệp chính trị giữa chiến tranh. Nhưng thật ra, nếu nhìn theo chiều dài lịch sử dân tộc, Ngài không xuất hiện để chống lại riêng một chính quyền nào. Ngài là kết quả của cả một cơn khủng hoảng văn minh kéo dài suốt nhiều thập niên của Việt Nam.

Đó là cơn khủng hoảng bắt đầu từ lúc nền học thuật truyền thống suy tàn dưới tiến trình thuộc địa hóa và hiện đại hóa cưỡng bức. Lần đầu tiên trong lịch sử, nền giáo dục truyền thống bị bứt khỏi đời sống dân tộc với quy mô lớn. Hán học suy tàn. Chữ Quốc ngữ phát triển nhanh chóng nhưng lại vận hành trong một cấu trúc giáo dục chịu ảnh hưởng Tây phương. Một tầng lớp trí thức mới ra đời, hấp thụ tư tưởng hiện đại nhưng đồng thời cũng bắt đầu xa dần nền đạo lý cổ truyền từng nâng đỡ tâm thức Việt Nam suốt nhiều thế kỷ. Đây không đơn thuần là thay đổi học thuật hay ngôn ngữ. Đó là một cuộc dịch chuyển nền tảng tinh thần của cả xã hội.

Người Việt từ từ bước vào một thời đại mà cấu trúc văn minh cũ bị tháo tung nhưng cấu trúc mới lại chưa đủ khả năng thay thế. Con người bắt đầu sống giữa hai thế giới một bên là ký ức văn hóa truyền thống, một bên là các mô hình quyền lực và tư tưởng du nhập từ bên ngoài. Và trong khoảng chông chênh, đứt gãy ấy, cái tan vỡ đầu tiên không phải lãnh thổ hay chính thể. Điều tan vỡ trước hết chính là “không gian tâm thức Việt Nam.”

Khái niệm này cực kỳ quan trọng nhưng gần như chưa từng được phân tích đúng tầm trong các nghiên cứu về Phật giáo Việt Nam hiện đại. Một dân tộc tồn tại không chỉ nhờ lãnh thổ, quân đội hay thiết chế chính trị. Những thứ ấy chỉ là hình hài bên ngoài của quốc gia. Điều giữ cho một dân tộc thật sự tồn tại qua hàng thế kỷ chính là khả năng duy trì một “không gian tâm thức chung” — nơi con người còn chia sẻ cùng một nền đạo lý, cùng ký ức lịch sử, cùng biểu tượng văn hóa và cùng một cảm thức về ý nghĩa tồn tại của mình. Khi không gian ấy tan vỡ, quốc gia có thể vẫn còn quốc kỳ, hiến pháp hay bộ máy chính phủ, nhưng linh hồn dân tộc bắt đầu phân rã từ bên trong. Con người vẫn cùng một ngôn ngữ nhưng không còn hiểu cùng một nỗi đau; vẫn cùng một quê hương nhưng không còn chung một ký ức; vẫn nhân danh dân tộc nhưng không còn biết dân tộc ấy phải được nâng đỡ bằng nền đạo lý nào. Và đó chính là bi kịch lớn nhất của Việt Nam giữa thế kỷ XX.

Có lẽ đây mới là điều mà Hòa thượng Thích Trí Quang nhìn thấy rõ hơn rất nhiều người cùng thời. Ngài hiểu rằng một dân tộc không hủy diệt trước hết vì chiến tranh. Một dân tộc chỉ thật sự hấp hối khi đánh mất nền đạo lý giúp con người còn nhận ra nhau như đồng bào. Khi ấy, người ta vẫn có thể cùng nói một ngôn ngữ, cùng sống trên một lãnh thổ, nhưng không còn đồng thuận về điều gì là thiện ác, đâu là phẩm giá con người, đâu là giới hạn cuối cùng của nhân tính.

Chính trong bối cảnh ấy mà phong trào chấn hưng Phật giáo đầu thế kỷ XX xuất hiện. Và nếu nhìn vào chiều sâu lịch sử Phật giáo Việt Nam, ý thức về sự sống còn của đạo pháp, về nguy cơ suy yếu của nền đạo lý dân tộc trong tiến trình hiện đại hóa và về trách nhiệm lịch sử của Phật giáo trước vận mệnh đất nước đã âm thầm hiện diện từ nhiều thế hệ trước đó. Những nhân vật như Cư sĩ Lê Đình Thám[1], Hòa thượng Thích Mật Thể[2] hay Hòa thượng Thích Trí Hải[3]… thật ra đã nhìn thấy rất sớm rằng nếu Phật giáo không tự chấn hưng giáo dục, không kiện toàn tổ chức, không vượt khỏi tình trạng cục bộ tự viện và không đủ khả năng đối thoại với thời đại mới, thì đạo Phật sẽ dần bị đẩy ra bên lề đời sống dân tộc.

Nói cách khác, điều chư vị ấy muốn cứu không riêng là một tôn giáo. Điều muốn cứu là “trục đạo lý bản địa” của người Việt.

Bởi trong lịch sử Việt Nam, Phật giáo chưa bao giờ chỉ tồn tại như một hệ thống tín ngưỡng thuần túy. Phật giáo len vào cách người Việt nhìn về cha mẹ, đối diện cái chết, chịu đựng nghịch cảnh, học lòng từ với tha nhân và tha thứ cho nhau sau những đổ vỡ lịch sử. Không hiện diện thành luật pháp hay quân đội nhưng âm thầm tạo nên cấu trúc nhân tính của xã hội Việt Nam suốt nhiều thế kỷ. Vì vậy, khi Phật giáo suy yếu, điều mất đi không những là sinh hoạt tôn giáo. Điều mất đi là chiều sâu tinh thần của dân tộc.

Vì thế, điều Hòa thượng Thích Trí Quang muốn giữ chưa bao giờ chỉ là vài ngôi chùa hay vài quyền lợi tôn giáo riêng lẻ. Điều Ngài muốn giữ là “trục đạo lý” cuối cùng của dân tộc giữa một thời đại mà gần như mọi hệ tư tưởng đều đang tuyệt đối hóa chính mình. Đây là điều mà nhiều người đời sau cố tránh nói tới, bởi nếu thừa nhận điều ấy, người ta buộc phải nhìn nhận rằng gần như mọi phe phái trong thời chiến đều đã góp phần làm tan rã cấu trúc tinh thần của xã hội Việt Nam. Không riêng ai vô can. Không riêng ai hoàn toàn đúng. Và cũng không một cá nhân nào đủ khả năng tự mình làm sụp đổ một quốc gia nếu quốc gia ấy chưa khủng hoảng từ gốc rễ.

Sai lầm của rất nhiều cách đọc lịch sử hiện nay là chỉ nhìn chiến tranh Việt Nam như một cuộc xung đột quân sự hoặc ý thức hệ. Nhưng thật ra, đây là một trong những cuộc va chạm văn minh dữ dội nhất của thời hiện đại. Trên mảnh đất ấy, người Việt bị kéo vào sự đối đầu đồng thời giữa chủ nghĩa thực dân cũ, chủ nghĩa quốc gia hiện đại, chủ nghĩa cộng sản, mô hình dân chủ phương Tây, chiến tranh lạnh, chủ nghĩa tiêu thụ Mỹ hóa và những đổ vỡ hậu thuộc địa. Trong cơn va chạm ấy, điều nguy hiểm nhất không phải bom đạn. Bom đạn chỉ phá hủy thân xác. Điều nguy hiểm hơn nhiều là sự tan rã của hệ giá trị truyền thống — thứ từng giữ cho xã hội Việt Nam tồn tại qua hàng nghìn năm lịch sử. Khi hệ giá trị ấy tan rã, con người không những mất quê hương, mất thân nhân hay mất nhà cửa; con người còn mất luôn khả năng phân biệt đâu là chính nghĩa, đâu là cuồng tín, đâu là hy sinh, đâu là bị lợi dụng, đâu là yêu nước và đâu là sự thô bạo được khoác áo lý tưởng.

Một xã hội khi đã đánh mất khả năng phân biệt ấy thì mọi khẩu hiệu đều có thể trở thành bạo lực, mọi niềm tin đều có thể bị biến thành công cụ và mọi nỗi đau đều có thể bị huy động cho những mục tiêu nằm ngoài phẩm giá con người. Và Hòa thượng Thích Trí Quang đã nhìn thấy điều đó rất sớm. Đây là lý do vì sao Ngài không bao giờ giới hạn vấn đề Phật giáo trong phạm vi nghi lễ hay quyền lợi tôn giáo đơn thuần. Nếu đọc kỹ toàn bộ diễn tiến lịch sử, sẽ thấy Ngài luôn cố kéo Phật giáo trở lại vị trí trung tâm của đời sống xã hội, văn hóa và đạo lý dân tộc. Điều này rất dễ bị diễn giải hời hợt như một dạng “can dự chính trị,” nhưng thật ra sâu hơn thế rất nhiều.

Ngài hiểu rằng một khi Phật giáo bị đẩy ra khỏi không gian công cộng, dân tộc Việt Nam sẽ dần đánh mất “hệ miễn dịch văn hóa” của chính mình. Một xã hội không sụp đổ ngay khi nghèo đói. Một dân tộc cũng không tan rã ngay vì chiến tranh. Nhưng một nền văn hóa sẽ bắt đầu hấp hối khi nó không còn khả năng tự bảo vệ trước các ý thức hệ cực đoan, các mô hình quyền lực ngoại lai và những lối sống đánh bật truyền thống đạo lý bản địa. Trong nhiều thế kỷ, Phật giáo Việt Nam từng đóng vai trò như hệ miễn dịch ấy. Sau những cuộc chiến chống Nguyên Mông thời Trần, chính tinh thần từ bi và vô ngã của Phật giáo đã góp phần giúp xã hội Việt Nam không rơi vào cực đoan chiến thắng. Sau những thời kỳ phân tranh Trịnh–Nguyễn, chính chùa chiền vẫn âm thầm giữ sự liên tục của văn hóa Việt giữa những chia cắt địa lý và quyền lực. Thậm chí về sau, trong những cộng đồng người Việt ly hương sau 1975, nhiều ngôi chùa Việt Nam ở hải ngoại đã trở thành nơi lưu giữ tiếng Việt, nghi lễ Việt, ký ức Việt và cả cảm thức quê hương cho nhiều thế hệ sinh ra ngoài đất nước.

Bởi có những thời điểm, một dân tộc tồn tại không phải nhờ quyền lực chính trị, mà nhờ ký ức tinh thần mà nó còn giữ được cho chính mình.

Cho nên, biến cố 1963 nếu nhìn từ chiều sâu lịch sử văn minh, thật ra không chỉ là một cuộc khủng hoảng chính trị. Đó là phản ứng tự vệ văn hóa của Phật giáo Việt Nam trước nguy cơ bị đẩy ra khỏi dòng sinh mệnh dân tộc. Đó là khoảnh khắc Phật giáo Việt Nam không còn có thể đứng bên lề lịch sử nữa, bởi nếu tiếp tục im lặng, sự im lặng ấy sẽ không còn là nhẫn nhục mà có thể trở thành sự tự triệt tiêu vai trò đạo lý của mình trước dân tộc. Chính vì vậy, cuộc vận động Phật giáo năm 1963 gây chấn động không đơn thuần chỉ vì yếu tố chính trị. Điều làm nó rung chuyển xã hội chính là lần đầu tiên quần chúng cảm nhận rằng có một giới hạn đạo lý nào đó đang bị vượt qua.

Chính từ đó, sự ra đời của Giáo Hội Phật Giáo Việt Nam Thống Nhất năm 1964 mới mang ý nghĩa lịch sử cực kỳ lớn lao. Không giới hạn là một thiết chế hành chánh tôn giáo. Đó là nỗ lực tái tạo “ý thức Phật giáo Việt Nam” như một thực thể thống nhất vượt lên trên địa phương tính, hệ phái và quyền lợi riêng. Nếu nhìn thật kỹ, đây chính là thành quả tích lũy của hơn nửa thế kỷ vận động chấn hưng Phật giáo Việt Nam chứ không phải chỉ là phản ứng nhất thời sau biến cố 1963.

Và có lẽ, đây cũng là lúc xuất hiện nhận thức sâu sắc nhất nơi Hòa thượng Thích Trí Quang — một nhận thức mà rất ít người đủ bình tĩnh để nhìn ra, đó chính là nguy cơ lớn nhất của Phật giáo không nằm ở sự đàn áp từ bên ngoài, mà nằm ở khả năng tự đánh mất mình khi bước vào vùng hấp lực của quyền lực. Sau 1963, lần đầu tiên trong lịch sử hiện đại, Phật giáo Việt Nam có được sức mạnh quần chúng rất lớn. Có khả năng tác động chính trường. Có ảnh hưởng xã hội sâu rộng. Nhưng cũng chính ở khoảnh khắc ấy, một nguy cơ khác xuất hiện là Phật giáo có thể bị mê hoặc bởi chính sức mạnh của mình. Và dường như Hòa thượng Thích Trí Quang nhìn thấy điều ấy rất sớm.

Nếu thật sự ham quyền lực, Ngài đã có thể bước rất xa. Nhưng điều kỳ lạ là càng ở gần trung tâm quyền lực, Ngài lại càng rút lui. Cuối cùng gần như tan vào im lặng. Sự im lặng ấy nhiều người xem là thất bại. Nhưng có lẽ đó lại là một trong những thái độ Đông phương sâu sắc nhất của một bậc thiền giả từng đi qua tận cùng bão tố lịch sử. Bởi có những người bước vào lịch sử để trở thành tượng đài. Nhưng cũng có những người bước qua lịch sử chỉ để giữ cho mình không bị lịch sử nuốt chửng.

Sự rút lui ấy không đơn thuần là lựa chọn cá nhân. Nó gợi lại một truyền thống rất sâu của trí thức và thiền giả Đông phương, sau khi đi qua tận cùng biến động lịch sử, điều còn lại không phải tham vọng thống trị thời đại mà là khả năng không để thời đại nuốt mất chính mình. Đây không phải tâm thế của một nhà hoạt động chính trị thông thường. Nó gần với trực giác rất thiền của Đông phương là sử dụng phương tiện nhưng không để phương tiện đoạt mất cứu cánh. Và điều này cực kỳ hiếm trong lịch sử tôn giáo hiện đại.

Bởi phần lớn các phong trào tôn giáo khi bước vào không gian chính trị thường rơi vào hai cực đoan, hoặc bị vô hiệu hóa hoàn toàn, hoặc tự biến thành công cụ quyền lực. Cả hai con đường ấy cuối cùng đều làm mất bản chất tâm linh nguyên thủy. Hòa thượng Thích Trí Quang dường như đã nhìn thấy trước bi kịch ấy. Cho nên nếu đọc thật kỹ lịch sử, sẽ thấy Ngài không cố xây dựng “quyền lực Phật giáo” theo nghĩa thống trị xã hội. Điều Ngài muốn giữ là “trọng lượng đạo lý” của Phật giáo trong xã hội. Hai điều ấy hoàn toàn khác nhau. Một bên là quyền lực, một bên là phẩm giá đạo đức. Một bên muốn cai trị xã hội, một bên muốn giữ cho xã hội còn khả năng tự phản tỉnh. Một bên cần bộ máy, một bên cần lương tâm.

Và có lẽ đây mới là chiều sâu tư tưởng lớn nhất nơi Ngài. Sau tất cả, điều Hòa thượng Thích Trí Quang cố giữ không phải là thắng lợi cho một lực lượng chính trị nào, mà là khả năng để người Việt còn có thể sống với nhau như con người sau chiến tranh. Một dân tộc sau chiến tranh có thể tái thiết thành phố rất nhanh. Nhưng nếu lòng người mất khả năng bao dung, mất chiều sâu đạo lý và mất năng lực tự phản tỉnh, thì vết thương tinh thần có thể kéo dài nhiều thế hệ. Những cây cầu có thể được xây lại, những đô thị có thể mọc lên từ đổ nát; nhưng một khi lòng người đã bị huấn luyện để chỉ nhìn nhau qua hận thù, nghi kỵ và nhãn hiệu ý thức hệ, thì dân tộc ấy phải mất rất lâu mới học lại được cách sống với nhau như đồng bào.

Có lẽ vì nhìn quá sâu vào bản chất bi kịch của lịch sử nên cuối đời, Ngài chọn im lặng. Một sự im lặng rất lớn. Không phải im lặng của thất bại, mà là sự im lặng của một người đã đi hết cơn bão của thời đại và hiểu rằng lịch sử rồi sẽ qua đi, các phe phái rồi cũng tan biến, nhưng điều còn lại lâu dài nhất vẫn là phẩm giá tinh thần mà một dân tộc giữ được cho chính mình. Sự im lặng ấy không phải khoảng trống. Nó là một thứ chứng ngôn. Nó nói rằng một người có thể chạm vào lịch sử mà không cần biến mình thành tượng đài chính trị; rằng sau mọi tiếng ồn của thời đại vẫn có một tầng lắng đọng sâu hơn, nơi hành động lớn nhất không còn là tranh biện cho bản thân mà là để lịch sử tự soi lại chính nó.

Và có lẽ, càng về sau, lịch sử Việt Nam sẽ càng phải đối diện với một sự thật khó né tránh, đó là, trong khi nhiều lực lượng thời ấy cố giành lấy tương lai bằng chiến thắng của mình, thì Đức Trưởng Lão Hòa thượng Thích Trí Quang chỉ cố giữ lại cho dân tộc một vùng nhân tính cuối cùng để tương lai ấy không trở thành một hoang mạc tinh thần.

Cố Quận Chung Thanh

Phật lịch 2570 – Cổ Mộc Am, 12.05.2026

DA0 CHUNG

 

______________________

[1] Lê Đình Thám (1897–1969), pháp danh Tâm Minh, là một trong những cư sĩ trí thức và nhà cải cách Phật giáo có ảnh hưởng lớn nhất trong phong trào chấn hưng Phật giáo Việt Nam thế kỷ XX. Xuất thân là một bác sĩ Tây y được đào tạo trong thời kỳ Pháp thuộc, ông đã kết hợp tinh thần khoa học hiện đại với chiều sâu tư tưởng Phật học để góp phần xây dựng một nền Phật giáo mang tính giáo dục, xã hội và dân tộc. Ông là một trong những sáng lập viên chủ chốt của Hội An Nam Phật Học tại Huế, đồng thời giữ vai trò quan trọng trong việc hình thành hệ thống giáo dục, báo chí và thanh thiếu niên Phật giáo Việt Nam. Đặc biệt, tư tưởng và mô hình giáo dục của ông đã đặt nền móng cho sự ra đời của tổ chức Gia Đình Phật Hóa Phổ — tiền thân của Gia Đình Phật Tử Việt Nam. Với nhiều thế hệ Phật tử Việt Nam, cư sĩ Tâm Minh Lê Đình Thám không chỉ là một học giả cư sĩ tiêu biểu, mà còn là biểu tượng của tinh thần nhập thế, khai sáng và phụng sự đạo pháp bằng trí tuệ và giáo dục.
[2] Thích Mật Thể (1912–1961), pháp danh Thích Mật Thể, là một trong những học giả và tăng sĩ Phật giáo Việt Nam có ảnh hưởng sâu rộng trong phong trào chấn hưng Phật giáo thế kỷ XX. Ngài nổi bật với tinh thần kết hợp giữa nghiên cứu Phật học, giáo dục và ý thức dân tộc trong bối cảnh Việt Nam còn dưới ách thực dân. Tác phẩm quan trọng nhất của Ngài là Việt Nam Phật Giáo Sử Lược, được xem như một trong những công trình đầu tiên hệ thống hóa lịch sử Phật giáo Việt Nam bằng chữ Quốc ngữ theo phương pháp khảo cứu hiện đại. Văn phong và tư tưởng của Ngài phản ánh nỗ lực phục hưng đạo Phật như một nền tảng văn hóa và đạo lý dân tộc, đồng thời góp phần hình thành nhận thức lịch sử cho nhiều thế hệ Tăng Ni và Phật tử Việt Nam sau này.
[3] Thích Trí Hải (1906–1979), là một cao tăng, học giả và dịch giả Phật giáo Việt Nam nổi bật trong phong trào chấn hưng Phật giáo thế kỷ XX. Ngài xuất thân trong môi trường Nho học nhưng sớm chuyển hướng sang nghiên cứu và hoằng dương Phật pháp bằng tinh thần học thuật hiện đại. Hòa thượng đặc biệt được biết đến qua các công trình dịch thuật và trước tác có giá trị, góp phần đưa giáo lý Phật giáo đến gần giới trí thức và thanh niên Việt Nam đương thời. Văn phong của Ngài giản dị nhưng hàm súc, kết hợp giữa chiều sâu Phật học và tinh thần nhập thế. Trong bối cảnh xã hội nhiều biến động của Việt Nam thế kỷ XX, Hòa thượng Thích Trí Hải được xem như một trong những gương mặt tiêu biểu của thế hệ tăng sĩ đã nối kết đạo học truyền thống với nhu cầu canh tân văn hóa và giáo dục Phật giáo Việt Nam hiện đại.