Viết về Giải Thưởng Việt Báo “VIẾT VỀ NƯỚC MỸ”
nhân đọc tác phẩm “Giọt Lệ Biết Bao Giờ Ngưng”
sắp phát hành của tác giả Lê Xuân Mỹ,
Giải Đặc Biệt 2019; và Quán Quân Chung Kết năm 2023

 

Từ ngày 30 tháng Tư năm 2000, giữa lòng Little Saigon của miền Nam California, chương trình Viết Về Nước Mỹ được khởi sự như một giải thưởng văn chương dành cho người Việt tại Hoa Kỳ. Nhưng càng đi qua thời gian, càng khó gọi đây chỉ đơn thuần là một “giải thưởng.” Bởi nếu nhìn sâu vào hàng chục ngàn trang viết đã được lưu giữ suốt một phần tư thế kỷ qua, chúng ta sẽ thấy ở đó không những là ký sự đời sống di dân mà là một hình thức “ký ức tập thể” của cả một cộng đồng lưu xứ đang tự viết lại chính mình.

Điều đặc biệt của “Viết Về Nước Mỹ” ở chỗ tên gọi thì hướng vào nước Mỹ, nhưng tận cùng chiều sâu của nó, lại luôn quay về Việt Nam!

Hay đúng hơn, quay về một thân phận Việt Nam đã bị lịch sử bứng khỏi quê hương để lưu lạc vào một không gian văn minh khác.

Có người viết về freeway, về tuyết trắng, về Walmart, về sở làm, về những ca trực đêm, về nursing home, về tiền trợ cấp, về con cái nói tiếng Anh, về chuyến xe bus cuối ngày, về căn apartment nhỏ, về mùa Thanksgiving đầu tiên, về tấm thẻ xanh, về bệnh viện Mỹ, về nghĩa trang Mỹ… nhưng càng viết, bóng dáng Việt Nam càng hiện ra đậm nét hơn.

Một tô phở trong đêm đông California không đơn giản chỉ là tô phở. Một chai dầu gió xanh không chỉ là chai dầu gió.  Một chuyến thăm Bức Tường Đá Đen ở Washington D.C., đâu chỉ là du lịch ký ức… Bởi đằng sau mọi chi tiết tưởng như rất Mỹ ấy, luôn có một quê nhà vô hình đang âm thầm hiện hữu.

Nên vì vậy mà sau 25 năm tồn tại, điều đáng giá nhất của “Viết Về Nước Mỹ” không nằm ở số tiền thưởng, không nằm ở quy mô tổ chức và cũng không ở số lượng hơn 15,000 trang sách, hay hàng trăm triệu lượt người đọc qua mạng. Điều quan trọng hơn là giải thưởng này tự nó đã trở thành một kho lưu trữ căn tính của người Việt lưu vong sau 1975.

Không phải căn tính được đề cập như lý thuyết xã hội học mà là căn tính hiện ra qua những vết thương đời thường, qua cách một người mẹ già giữ lại tiếng Việt trong căn bếp nhỏ. Qua mặc cảm của một đứa trẻ lớn lên giữa hai ngôn ngữ; qua nỗi cô độc của một cựu quân nhân về già; qua cảm giác lạc lõng của một người thành công vật chất nhưng chưa từng thật sự định cư trong tâm thức; hay qua cái cách người Việt tại Mỹ, suốt nửa thế kỷ vẫn tiếp tục kể chuyện cho nhau nghe…

Nhìn từ góc độ đó, “Viết Về Nước Mỹ” thực chất là một hiện tượng văn học lưu dân rất đặc biệt của lịch sử Việt Nam hiện đại.

Bởi đa số những nền văn học lưu vong trên thế giới thường đi vào hai hướng hoặc dần tan vào văn học bản địa, hoặc tự khép kín trong cộng đồng nhỏ. Nhưng “Viết Về Nước Mỹ” đi theo một con đường khác, ở đó nó giữ nguyên tiếng Việt như một quê hương tinh thần, đồng thời đặt kinh nghiệm Việt Nam vào chính không gian xã hội Hoa Kỳ.

Giờ đây, người Việt không đơn thuần là sống trên đất Mỹ. Ở đây người Việt còn “viết” về nước Mỹ bằng ký ức Việt Nam. Chính điều đó đã tạo nên chiều sâu và giá trị rất đặc thù cho giải thưởng này.

Bấy giờ, nước Mỹ trong những bài viết ấy vốn không hẳn chỉ là siêu cường hay giấc mơ nhập cư. Nó thường hiệu hữu như một không gian thử thách căn tính. Một nơi con người phải học cách tái tạo chính mình sau đổ vỡ lịch sử.

Vì vậy, đọc “Viết Về Nước Mỹ,” đôi khi chúng ta có cảm giác đang đọc một trường thiên ký sự về quê hương sau khi vuột mất!

Hay đúng hơn, quê hương trong trạng thái lưu đày!

Khái niệm “lưu đày” ở đây không riêng mang nghĩa chính trị. Nó còn là một trạng thái hiện sinh. Một cảm giác con người không còn hoàn toàn thuộc về nơi mình đã rời bỏ, nhưng cũng chưa bao giờ thật sự thuộc trọn nơi mình đang sống.

Cho nên, dù biểu hiện dưới bất kỳ hình thức nào – hồi ký, tùy bút, ký sự, chuyện đời thường, tâm tình gia đình hay những mảnh vụn sinh hoạt cộng đồng – phần lớn văn chương hải ngoại đi qua “Viết Về Nước Mỹ” cuối cùng vẫn quay trở về cùng một vùng căn tính ta là ai sau biến cố 1975? ta còn giữ được gì của mình giữa một nền văn minh khác? và quê hương thật sự nằm ở đâu, địa hình hay trong ký ức hay là trong chính ngôn ngữ mình còn gìn giữ được?

Đó là lý do nhiều bài viết của “Viết Về Nước Mỹ” không cần dụng công văn chương cầu kỳ nhưng vẫn có sức lay động rất lớn. Bởi điều người đọc tìm thấy trong đó không phải chỉ là nghệ thuật viết mà là sự thật đời sống. Một thứ sự thật được chưng cất bằng lưu lạc, mất mát, hội nhập và cả phẩm giá tồn sinh của người Việt tha hương.

Ở nghĩa sâu hơn, “Viết Về Nước Mỹ” còn mang giá trị như một hành vi chống lại sự tan biến của ký ức cộng đồng, khi mọi cộng đồng di dân đều phải đối diện với nguy cơ bị lịch sử xóa mờ qua các thế hệ. Khi ngôn ngữ mất đi, ký ức sẽ mất theo. Lúc ký ức mất đi, cộng đồng chỉ còn là một nhóm dân cư mang… họ Việt!!!

Trong ý nghĩa này, mỗi bài viết lưu giữ tiếng Việt, lưu giữ ký ức Việt, lưu giữ cảm xúc Việt giữa lòng Hoa Kỳ đều mang giá trị vượt ra ngoài văn chương. Nó là hành vi bảo tồn một linh thức dân tộc.

Rốt cuộc, chẳng vì Quốc Hội Hoa Kỳ tuyên dương giá trị văn hóa và lịch sử của chương trình. Điều cốt lõi hơn chính là khi mọi người cố gắng viết về nước Mỹ, người Việt hải ngoại lại nhận ra chiều sâu của Việt Nam rõ hơn bao giờ hết.

Không phải Việt Nam như khẩu hiệu hay Việt Nam của ý thức hệ. Đó là một Việt Nam như một phần máu thịt không thể cắt rời khỏi ký ức con người. Và nếu phải tìm một định nghĩa nào đó cho “Viết Về Nước Mỹ,” có lẽ đó không riêng là một giải thưởng văn học cộng đồng.

Đây đích thực là biên niên sử tinh thần của một dân tộc đi qua lưu đày. Một thứ “quê hương chữ nghĩa” được xây dựng lên giữa xứ người. Nơi mỗi người viết, dù kể chuyện rất riêng của mình, cuối cùng vẫn đang góp một dòng nhỏ vào đại tự sự của thân phận Việt Nam sau cuộc phân ly lớn nhất thế kỷ XX.

Yuma, AZ 15.05.2026

UYÊN NGUYÊN