Mỗi thế hệ đều có những thanh âm riêng để nhận diện mình. Có thế hệ được nhớ bằng tiếng súng. Có thế hệ vang lên cùng những bản tuyên ngôn. Cũng có những thế hệ được ghi dấu bằng những cuộc cách mạng làm đổi thay vận mệnh của cả một dân tộc. Nhưng còn một thế hệ khác, không để lại cho lịch sử những tiếng động lớn. Họ chỉ để lại những tiếng thở dài.

Tiếng thở dài của người mẹ ngồi chờ chồng trở về từ một trại tù xa ngút ngàn phương Bắc. Tiếng thở dài của đứa con đạp xe hàng trăm cây số đi tìm tin tức người cha biệt tích. Tiếng thở dài của những đoàn người lũ lượt rời quê hương trong một đêm đen nào đó mà không biết ngày nao mới được nhìn lại dòng sông cũ. Và có cả tiếng thở dài của những người đã đến được bến bờ bình yên nhưng suốt đời vẫn mang theo trong lòng một khoảng trống không thể diễn bày.

Nửa thế kỷ đã trôi qua.

Những đứa trẻ năm nào nay đã thành ông, thành bà. Những người phụ nữ còn xuân sắc thuở ấy giờ tóc đã bạc trắng theo năm tháng. Những người cha từng đi qua tù đày, vượt biển và ly hương, phần lớn đã trở thành những di ảnh lặng lẽ trên bàn thờ con cháu. Thời gian tưởng đã đủ dài để làm nguôi ngoai mọi điều. Nhưng có những nỗi đau không nằm trong ký ức để có thể phai mờ cùng năm tháng. Chúng nằm sâu trong máu huyết, âm thầm truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác như một mạch nguồn vô hình của thân phận Việt Nam lưu lạc.

Bởi vậy mà đôi khi chỉ cần đọc một câu chuyện rất nhỏ, nghe lại một địa danh cũ, nhìn thấy một bóng người già lặng lẽ nơi xứ lạ…, cả một đoạn đời đã khuất bỗng trở về nguyên vẹn.

Đó cũng là cảm giác khi mở ra những trang sách Giọt Lệ Biết Làm Sao Ngưng của tác giả Lê Xuân Mỹ. Đây không phải là một cuốn hồi ký theo nghĩa quen thuộc của từ này, hay một công trình lịch sử. Cũng không phải những trang văn cố gắng khuấy động cảm xúc người đọc. T á c phẩm chỉ như một người ngồi xuống bên hiên nhà lúc chiều muộn, chậm rãi kể lại những điều mình đã sống, đã mất và còn giữ được. Kể về người cha tù cải tạo nằm lại nơi rừng núi xa xôi. Kể về người mẹ mang theo cả một đời nhọc nhằn từ quê nhà sang đất Mỹ. Kể về những năm tháng mình làm lại cuộc đời ở tuổi năm mươi. Kể về những người bạn đã đi qua chiến tranh, lưu đày, lưu vong… để rồi cuối cùng vẫn không tránh khỏi những cuộc chia ly bất chợt của kiếp người.

Những câu chuyện riêng tư bỗng vượt ngoài số phận một con người, hòa vào ký ức chung của một thế hệ Việt Nam từng đi qua những biến động lớn nhất của thế kỷ trước. Người đọc nhận ra đâu đó hình bóng của cha mình, của mẹ mình, của những người thân quen đã từng sống những tháng năm tương tự. Và chính trong khoảnh khắc đó, tác phẩm không còn là  câu chuyện của riêng một tác giả.

Vì thế cho nên  Giọt Lệ Biết Làm Sao Ngưng không hẳn là một cuốn sách. Nó giống như một chiếc hộp gỗ cũ kỹ được mở ra sau nhiều năm cất giữ,  bên trong không có những tư liệu lịch sử quan trọng hay những phát hiện văn chương mới lạ. Chỉ là những lá thư chưa kịp gửi, những tấm ảnh đã úa màu, vài mảnh ký ức còn sót lại của một đời người đi qua biến động. Nhưng từ những điều tưởng như bình thường ấy, người đọc lại bắt gặp một phần đời của chính mình, của cha mẹ mình, hay của một ai đó đã lặng lẽ đi ngang qua lịch sử rồi tan vào dòng người vô tận của thời gian.

Bấy giờ, tựa đề Giọt Lệ Biết Làm Sao Ngưng nghe như một tiếng thở dài hơn là một lời tự sự. Nó không những nói về một biến cố, một cái chết hay về một cuộc chia ly. Nó gợi đến một thứ nước mắt kéo dài suốt nửa thế kỷ, âm thầm chảy qua nhiều thế hệ người Việt sau năm 1975. Có những giọt lệ rơi trong những trại tù cải tạo giữa núi rừng Vĩnh Phú. Có những giọt lệ rơi trên những chuyến xe đạp đi tìm người thân biệt tích. Có những giọt lệ nơi sân bay khi một gia đình chia làm hai nửa. Có những giọt lệ trong căn bếp nhỏ ở Tulsa, trong bệnh viện tại San Jose hay bên chiếc giường của một người mẹ đang dần quên mất chính mình vì Alzheimer…

Những giọt lệ ấy không lúc nào thật sự ngừng lại, chỉ đổi hình dạng theo tháng năm!

Điều đáng chú ý là tác giả không viết như một người muốn kể lại lịch sử. Ông viết như một người sợ mình sẽ lãng quên. Chính nỗi sợ ấy đã làm nên giá trị của tập sách. Những câu chuyện được ghi lại không mang tham vọng giải thích thời đại. Chỉ cố giữ lại một vài khuôn mặt, vài giọng nói, vài buổi chiều đã mất. Người cha chết trong trại tù. Người mẹ gồng gánh nuôi chín người con. Những tháng năm làm lại cuộc đời trên đất Mỹ ở tuổi năm mươi. Những người bạn già ngồi uống cà phê nơi sân sau. Những đứa cháu lớn lên bằng tiếng Anh nhưng vẫn được nghe kể về quê nhà… Tất cả hiện ra như những mảnh ghép nhỏ, nhưng khi đặt cạnh nhau lại trở thành chân dung của cả một thế hệ lưu vong thất tán.

Đọc tập sách này đôi khi có cảm giác như mình đang đứng trước một bàn thờ gia đình Việt Nam nơi hải ngoại. Ở đó không chỉ có hình ảnh người quá cố. Còn có cả một quê hương đã khuất bóng. Những ngôi trường cũ ở Đà Nẵng. Những con đường ở Huế. Những người bạn học ngày xưa. Những mối tình tuổi trẻ. Những bữa cơm đông đủ v.v… Tất cả vẫn còn đó trong ký ức nhưng chỉ còn tồn tại như một thứ ánh sáng cuối ngày, sót lại trên một mái nhà đã hoang phế từ rất lâu.

Tác phẩm không tạo cảm giác bi lụy dù mang nhiều mất mát. Bởi ẩn dưới những trang viết về đau thương luôn thấp thoáng một mạch ngầm khác là  lòng biết ơn. Biết ơn người mẹ, ơn bạn bè và ơn những người đã cưu mang mình trong những ngày khốn khó. Chí đến biết ơn đất nước đã cho mình cơ hội làm lại cuộc đời.

Nếu có một dòng văn chương lưu vong Việt Nam, thì không phải lúc nào người ta cũng gặp được một giọng kể bình thản như vậy. Không oán hờn nhiều. Không kết án nhiều. Chỉ lặng lẽ nhớ. Rồi chính sự lặng lẽ ấy mà đôi khi lại làm người đọc nghẹn ngào hơn những trang văn cố tình tạo xúc động.

Sau cùng, điều còn đọng lại không phải là câu chuyện riêng của tác giả Lê Xuân Mỹ. Mà là bóng dáng của hàng trăm ngàn gia đình Việt Nam đã bước qua cùng một con đường. Có người mất cha trong trại tù. Có người mất mẹ trên biển. Có người bỏ lại tuổi trẻ ở quê nhà. Có người bắt đầu lại từ con số không khi mái đầu đã bạc. Họ không phải là những nhân vật lịch sử. Họ chỉ là những con người bình thường. Nhưng chính họ đã âm thầm mang trên vai một nửa lịch sử Việt Nam cận đại, để rồi lặng lẽ khuất vào đời sống như những con sóng tan trên bãi cát sau cơn thủy triều lớn.

Giọt Lệ Biết Làm Sao Ngưng do đó không phải là tác phẩm về nước mắt. Đây là cuốn sách của ký ức. Mà ký ức, đối với một dân tộc từng trải qua quá nhiều chia lìa, chính là tâm thế cuối cùng của lòng hiếu thảo đối với quá khứ, nghĩa là đối với những con người và những năm tháng đã làm nên mình.

Cũng vì vậy, những giọt lệ trong tập sách này không bao giờ ngưng. Bởi khi có ai còn nhớ, còn kể lại, thì những người đã khuất, những năm tháng đã mất và cả một quê hương từng đi qua bão tố vẫn còn hiển hiện đâu đó trong đời sống của chúng ta hôm nay.

Little Saigon, 13.06.2026

UYÊN NGUYÊN