Nguyễn Lương Vỵ – Ðọc Lại “Mẫu Hệ”, Nỗi Ðau Còn Ðó (trích)

MAU HETát phẩm MẪU HỆ, của nhà văn Trần Yên Hòa, Bạn Văn Nghệ tái bản
Bìa và trình bày: Uyên Nguyên – Ảnh: Giang Du Ðông

Ðầu thu năm nay, nhân một buổi hẹn cà phê, nhà văn Trần Yên Hòa đã ký tặng tôi cuốn sách của anh ấn hành cách nay trên 10 năm, truyện dài “Mẫu Hệ” (NXB Thế Kỷ, California, 2004) với câu nói rất chân tình: “Sách in đã lâu, chỉ còn ít cuốn, gửi tặng Vỵ đọc cho vui.”

Vốn là người đồng hương, quen biết nhau đã lâu, nay lại gặp nhau ở xứ người, càng quí trọng hơn vì ngoài cái tình văn chương, còn là tình anh em, thông cảm và chia xẻ cho nhau về những bi kịch của cuộc đời. Với tôi, Trần Yên Hòa thuộc thế hệ đàn anh, làm thơ viết văn từ cuối thập niên 60′ thế kỷ 20, và cho đến nay, trải qua nhiều thăng trầm bể dâu, anh vẫn giữ được tình yêu bền lâu với văn chương bằng bút lực và sức sáng tạo mạnh mẽ.

Tôi đọc “Mẫu Hệ” một cách chậm rãi và liên tục bởi sự cuốn hút của cốt truyện. Ngay đầu sách, tác giả ghi mấy giòng khiêm tốn trong “Lời Mở”:

“ngó đất ngó trời
ngó trước ngó sau
ngó trên ngó dưới
ngó quanh ngó quẩn
động lòng viết chơi
truyện là hư cấu”

Tiếp theo, tác giả lại thêm: “Mọi nhân vật, không gian, thời gian trong truyện đều là sản phẩm của tưởng tượng”

Đó là cách nói cẩn trọng và tự trọng của nhà văn. Văn chương, dẫu là sản phẩm của hư cấu, tưởng tượng, cũng phải dựa vào hiện thực sinh động của cuộc sống, cùng với trải nghiệm, cảm nhận, cảm xúc của tâm hồn mình thì mới trở thành văn chương được.

Cảm nhận đầu tiên của tôi khi đọc xong trên 400 trang của “Mẫu Hệ” là: Tác giả đã làm tròn vai trò là người dẫn chuyện, với tư cách là một nhân chứng của một giai đoạn lịch sử đầy bi kịch của miền Nam. Truyện xảy ra kể từ sau biến cố 30.4.1975 cho đến khi có chương trình “Ra đi có trật tự” (Orderly Departure Program – Viết tắt là ODP), còn gọi là chương trình “Tái định cư nhân đạo” (Humanitarian Resetlement Program – Viết tắt là HR. Trong đó, có chương trình Special Release Reeducation Center Detainee Resettlement Program – Chương trình tái định cư phóng thích đặc biệt tù nhân trung tâm cải tạo – Viết tắt là HO) của Hoa Kỳ, được khởi sự vào đầu tháng 1.1980.

“Mẫu Hệ”, với nghệ thuật dẫn truyện lôi cuốn người đọc, tái hiện được hiện thực sinh động bằng bút pháp tỉnh táo nhưng nhạy cảm, nhất là những mẫu đối thoại dung dị nhưng lột tả được tính cách từng nhân vật. Cốt truyện được thu nhỏ trong gia đình của Nại Hiên và Soại, nhưng bối cảnh không gian, thời gian và những nhân vật phụ khác trong truyện, đã cho người đọc hình dung một cách khá rõ nét về những bi kịch của miền Nam trong thời điểm lịch sử đó.

“Mẫu Hệ”, tuy chưa đạt tới tầm cao văn chương như nhà văn đã khiêm tốn tỏ bày trong “Lời Mở” ở đầu sách, chỉ là do ngó nhìn bốn phương tám hướng vào thời điểm lịch sử đó mà nhà văn “động lòng viết chơi”, nhưng khi đọc xong truyện, gấp sách lại, người đọc vẫn còn rung động tâm can.

Nỗi đau vẫn còn đó!

Như vậy, nhà văn đâu phải “động lòng viết chơi”, mà viết bằng tất cả tâm lực, rung cảm của mình, không phải là “hư cấu” mà trung thực bằng những điều mắt thấy tai nghe của một người vừa là nạn nhân, vừa là chứng nhân của giai đoạn lịch sử đầy bi thương ấy.

Đây cũng chính là giá trị nhân văn của “Mẫu Hệ” vậy.

Calif., 9.2015
Nguyễn Lương Vỵ

  • Nhà thơ Nguyễn Lương Vỵ – ảnh: Uyển Nguyên

 

Giữa hai lằn đạn (trích)

Hồi chiến tranh, hai bên quốc gia và cộng sản đánh nhau, súng đạn nổ bùng trời. Người dân như con kiến giữa nồi rang, giữa hai lằn đạn đó, không biết tìm chỗ nào cho mình một chỗ trú thân.

Bây giờ, lằn ranh giữa quốc gia và cộng sản, họng súng tranh chấp vẫn còn nổ đùng đùng, bạo liệt. Đứng ngoài nhìn vào sẽ bị gọi là vô tư, nhưng, nếu nhảy vô, chắc chắn sẽ bị bao mũi tên nhắm bắn. Tôi gọi đó là “giữa hai lằn đạn”.

Tôi muốn có thời gian để nhìn lại những ngày đã qua, thời gian sống tại Mỹ, trong hơn mười lăm năm.

Thời gian đó, dù chỉ hơn mười lăm năm, tôi đã làm được một số công việc như đi làm kiếm tiền và viết văn, làm thơ… Dĩ nhiên là đi làm kiếm tiền hơn hẳn ngày tôi ở Việt Nam rất nhiều, có thể nói là hơn gấp nhiều lần. Ngày ở Việt Nam, tôi là người tù cải tạo trở về, đời sống khố rách áo ôm, nợ nần chồng chất, không có chuyện gì để làm cho ra hồn, ngoài cái sống vất vưởng, lây lất, không định hướng, không tương lai. Đó là tháng ngày đen tối, khổ lụy nhất của tôi. Điều này, thật tình tôi cám ơn nước Mỹ đã mở rộng vòng tay tiếp đón tôi, cho tôi cư ngụ, có công việc làm ăn, chứ nếu không có chuyến đi, tôi không biết xoay xở cuộc sống mình ra sao?

Mười lăm năm ở Mỹ, tôi làm thêm được một công việc, mà tôi nghĩ đã đúng theo hoài bão của tôi:

Đó là Viết. Tự Do Viết, Tự Do xuất bản sách của mình, Tự Do trong mọi công việc. Tôi đã in được 8 quyển sách: 2 tập thơ và 6 cuốn truyện.

Đây tôi nói về công việc tôi đã thực hiện được, chưa hẳn là một thành công. Nội dung và giá trị của cuốn sách mình in ra mới là chính yếu. Phần này xin dành cho bạn đọc và các nhà phê bình văn học.

Chẳng cần xin phép ai, chẳng cần luồn lách ở cửa ngõ nào. Chỉ viết, trình bày, có tiền mướn nhà in, in. Rồi phát hành, gởi đi bán khắp nơi.

Đó là Tự Do Ngôn Luận, Tự Do Tư Tưởng, Tự Do Báo Chí đúng nghĩa của nó.

VĂN HỌC VIỆT NAM HẢI NGOẠI

Trong một bài phỏng vấn của nhà văn Nguyễn Mạnh Trinh phỏng vấn tôi về những vấn đề văn học Việt Nam hải ngoại, đăng trong giai phẩm Người Việt Xuân Ất Dậu, 2005, tôi có đề cập đến sự chựng lại của một số tạp chí văn học hải ngoại như Văn, Văn Học, Thế Kỷ 21 hay Hợp Lưu trong những năm 2003, 2004. Điều này cũng khiến một số anh em chủ trương không vui. Tôi nói vậy vì theo ý tôi, các tạp chí văn học trên phát hành từ một tháng một kỳ, nay là 2 tháng một kỳ (nay đã đình bản). Thông thường, những tờ báo ăn khách, nhiều độc giả, thường phát triển đi lên, từ nguyệt san sẽ lên bán nguyệt san, lên tuần san. Đó là sự tiến triển bình thường. Tôi không nói đến sức viết hay giá trị văn chương của các tờ báo đó.

Trong sinh hoạt văn học Việt Nam hải ngoại, phải nói rằng các tạp chí như Văn, Văn Học, Hợp Lưu, Thế Kỷ 21 rất xứng đáng là biểu tượng văn học đúng nghĩa, dĩ nhiên cũng có những tạp chí khác có giá trị chứ không phải là không, nhưng thường là không đứng vững được lâu, là ra hai, ba số, dăm, sáu số, là đình bản. Có lẽ vì vấn đề tài chánh. Một tạp chí thuần về văn học nghệ thuật rất kén chọn độc giả và là báo bán chứ không phải báo biếu (vì không có quảng cáo), nên đời sống “thọ” hay “yểu” của tờ báo cũng tùy thuộc vào đời sống kinh tế của người chủ trương hay nhóm chủ trương.

Tờ Hợp Lưu khởi đầu cho dòng chảy văn học: Đăng bài của những người viết trong và ngoài nước, miễn là bài đó hay. Trong suốt mười mấy năm trụ lại được, công lớn phải nói là của họa sĩ Khánh Trường (trước khi “qua tay” Đặng Hiền), người chủ trương và chủ biên tờ báo đó. (tôi muốn dùng chữ hoạ sĩ hơn là nhà văn hay nhà thơ Khánh Trường, vì từ đó đúng nghĩa nhất với KT). Khánh Trường viết truyện và làm thơ, vẽ và làm chủ biên tờ Hợp Lưu. Theo tôi, Khánh Trường làm chủ biên tờ Hợp Lưu và vẽ thì tuyệt. Trong suốt quá trình mười mấy năm, Khánh Trường đã giữ cho tờ Hợp Lưu đứng vững, phát huy những chủ đề văn học, bài được chọn đăng giá trị và hay.

Tôi đồng ý với chủ trương của Hợp Lưu, đăng bài hay, có giá trị văn học, dù tác giả ở trong hay ngoài nước, hay ở thành phần nào.

Ngoài tờ Hợp Lưu gây ồn ào dư luận, các tờ khác như Văn, Văn Học, Thế Kỷ 21 đều là những tờ tập san có giá trị, có một số độc giả nhất định.

Tờ Thế Kỷ 21 với nhà văn Phạm Phú Minh, tựa như tờ Bách Khoa ngày trước 75 ở Sài Gòn, với nhiều tiêu đề hơn là văn học thuần túy. Tờ Văn với nhà văn Nguyễn Xuân Hoàng làm chủ biên, hiền hoà như anh vậy (nay đã mất). Gần đây đăng những truyện của các tác giả trong nước, tôi đọc rất thích như Nguyễn Ngọc Tư, Vương Văn Quan, Phan Thị Như Ngọc, Phạm Hải Anh.

Tờ Văn Học bên này gắn liền với nhà văn Nguyễn Mộng Giác suốt mười mấy năm. Sau đó anh Giác không còn làm chủ biên nữa, tôi thấy như bị hụt hẫng đi. Đó có lẽ là cảm tính, chứ tờ Văn Học vẫn xuất hiện đều đều và vẫn có nhiều bài viết giá trị. Và nay nhà văn Nguyễn Mộng Giác đã mất, tờ Văn Học cũng đã đình bản.

Theo tôi, bốn tạp chí tôi kể trên, xứng đáng là biểu tượng của Văn Học Việt Nam hải ngoại.

Nay (2015) 4 tập san đề đóng cửa.

Đọc trong các tạp chí, tìm một truyện hay, bài thơ hay “đỏ con mắt”.

Nhà văn, nhà thơ tự phong thì nhiều, tác phẩm tự in thì nhiều mà chẳng thấy tác phẩm hay. Cái hội Văn Bút Việt Nam hải ngoại lại đánh nhau để tranh ngôi vị. Đánh nhau ra hồn, đánh nhau bằng những bài viết, đánh nhau bằng văn bản, đánh nhau rồi đảo chánh nhau tùm lum, tình hình căn thẳng ùn ùn sát khí như chính quyền miền Nam Việt Nam sau cách mạng 1.11.63, các tướng tá đảo chính, chỉnh lý ì xèo cả lên. Như vậy thì cái “miếng đỉnh chung”, dù là hư ảo, cũng có sức hấp dẫn vô cùng. Các nhà văn có các tác phẩm giá trị thì chỉ nhìn thế sự mà cười mĩm, coi như mình đứng ngoài những tranh chấp, nhưng trong lòng thì đau đớn vô cùng.

Những nhà văn này, biết tình trạng văn bút bế tắc mà không muốn nhảy vô, không thể nhảy vô, không giám nhảy vô, vì nhảy vô, chắc chắn sẽ bị bao nhiêu mũi tên bắn tới tấp, sẽ gục chết, nên thôi đành ”kính nhi viễn chi”.

Đó là tình trạng hổn mang, hồ lốn trong cái xã hội tự do vô chính phủ của cộng đồng người Việt hải ngoại.

Không ai chú ý đến tác phẩm hay. Các ông với chức vị Chủ Tịch Văn Bút, tôi đọc tên nghe lạ hoắc, mà nếu có tác phẩm thì cũng chẳng có gì đặc sắc.

TỪ MẪU HỆ ĐẾN…

Tôi viết truyện dài Mẫu Hệ để tả lại một quãng đời đã sống, đã nhìn thấy qua biến cố 30/4/75. Biến cố đó có tôi là nạn nhân. Tôi là sĩ quan chế độ cũ bị tập trung cải tạo gần sáu năm. Trong thời gian đó và sau đó, những ngày trở về từ trại tập trung, sống ở Sài Gòn, tôi đã nhìn được từ hai phía. Tôi nhìn như một nhà nhiếp ảnh ghi lại sự việc, có khi hư cấu chút đỉnh, thêm mắm dặm muối cho hấp dẫn, còn cái sườn thì hoàn toàn y chang.

Ngay đề tài Mậu Hệ cũng có nhiều người đặt vấn đề với tôi, Mẫu Hệ nghĩa là gì? Tôi nghĩ cái nghĩa thật bình thường. Mẫu Hệ là chế độ xã hội lấy người mẹ, người vợ làm chủ gia đình, đặt tên con theo họ mẹ, như một số bộ lạc người Thượng nay vẫn giữ, hay xã hội Việt Nam ta từ hồi thượng cổ. Sau 30/4/75, trong nhiều gia đình, người chồng thất thế, (hay bị tập trung cải tạo) người vợ làm chủ gia đình, tạo nên chế độ mẫu hệ từ phía bên trong như gia đình nhân vật nữ có tên Nại Hiên.…

Nhiều người đọc hết truyện mới hiểu. Hiểu được. Nhưng hiễu thế nào mới được chứ? Cho tôi giải thích chút đỉnh:

Chỉ mỗi từ Mẫu Hệ thôi, cũng nói lên được một phần câu chuyện, là xã hội cộng sản sau năm bảy lăm ở Việt Nam, đã đẩy đưa nhiều gia đình sống như sống trong những bộ tộc của người Thượng. Cộng Sản VN đã từng rêu rao: Mỹ ném bom miền bắc là muốn biến Việt Nam trở lại thời kỳ đồ đá. Với tôi thì: Sau ba mươi tháng tư bảy lăm, cộng sản VN muốn biến VN thành những bộ lạc theo chế độ Mẫu Hệ.

Thời tiền chiến, nhóm Tự Lực Văn Đoàn đã viết nhiều truyện rất hay, phê phán xã hội một cách sâu sắc, những hủ tục, những mê tín dị đoan, những cảnh cường hào ác bá ở nông thôn. Vũ Trong Phụng, Nguyễn Công Hoan, Ngô Tất Tố đã viết về những bất công của xã hội, những cảnh phu phen, xâu thuế, lục xì, làm đĩ, lấy Tây. Đó là những truyện thể hiện xã hội dưới chế độ phong kiến, thực dân, những truyện ấy sẽ tồn tại mãi mãi trong nền văn học Việt Nam.

Tôi đã thấy, đã biết nên đã viết về xã hội miền Nam trước bảy lăm, về tên tướng tham nhũng hãm hiếp gái tơ, tay dân biểu áp phe, bà vợ ông dân biểu mở khách sạn cho đĩ thuê để thu lợi. Những tay đảng phái oang oang cái lỗ miệng lúc nào cũng nói đến bài kinh “Dân Tộc Độc Lập, Dân Quyền Tự Do, Dân Sinh Hạnh Phúc”, đến khi đã được ăn trên ngồi trốc rồi thì chỉ lo đi kiếm chát, bỏ dân ngu khu đen sống chết mặc bay. Tôi viết về những sĩ quan ăn lương lính đào ngũ, lính tử trận, ăn ration C, ăn lương thực của lính đang chiến đấu ngoài mặt trận. Lính đói khổ bao nhiêu cũng kệ. Tất cả những cái đó và nhiều nhiều cái khác nữa đã là nguyên nhân dẫn đến ngày 30/4/75. Để rồi tất cả phải tháo chạy. Những tay đó lại dành nhau xuống tàu trước, hay bay ra biển trước vì sẳn có phương tiện trong tay, bỏ đất, bỏ quân, bỏ dân, chạy qua Mỹ sớm, lại vỗ ngực xưng hùng xưng bá. Còn nếu có vào tù thì tranh làm “ăn teng, thi đua, trật tự”, tránh né lao động, hãm hại bạn tù.

Khi Mẫu Hệ phát hành khắp nơi (2004), có dư luận xôn xao trong đồng hương, do tin của “nhà đảng phái” tung ra: Mẫu Hệ viết theo nghị quyết 36.

Tôi biết nghị quyết 36 của Bộ Chính Trị Trung Ương Đảng Cộng Sản Việt Nam kêu gọi các giới văn nghệ sĩ, giới truyền thông hải ngoại cùng góp sức xây dựng quê hương.

Tung tin như vậy, có nghĩa nói tôi là cộng sản nằm vùng, là đón gió trở cờ. Chứ còn gì nữa.

Nhà phê bình Huỳnh Hữu Uỷ, đọc Mẫu Hệ có nói với tôi:

“Mẫu Hệ là truyện chống cộng”

Trong thâm tâm, tôi muốn viết những điều tôi đã trải, đã nếm, không viết kiểu hô hào như một văn công, kiểu văn chương minh họa của miền Bắc Việt Nam trước năm bảy lăm. Thời còn chiến tranh, khi viết về người lính miền Nam, các nhà văn cộng sản thường tả đó là những người mặc áo quần rằn ri, vằn vện, đầu tóc bù xù, súng đạn lè kè bên mình, vũ khí được trang bị đến tận răng, nhiều người còn đeo tòng teng trên ngực một xâu lỗ tai phơi khô, như kể lên chiến công đã giết nhiều Việt cộng. Còn bộ máy chính quyền miền Nam cũ, cũng có một số nhà văn viết theo đơn đặt hàng của chính quyền để tuyên truyền, cũng thường mô tả Việt cộng là những tay răng đen mã tấu, răng vẩu, nước da vàng ệch, nón cối, mang dép râu, nói năng bặm trợn, giết người như ngoé.

Tôi không thích cả hai loại văn đó.

Chuyện văn chương chữ nghĩa rất có nhiều điều đáng tội. Một cái truyện, một bài thơ của tác giả viết lên theo một cảm hứng nào đó, khi được đưa lên bàn mổ, các nhà phê bình thường ghép thêm vào đó những ý tưởng mà mình nghĩ ra, rồi tô son trét phấn cho tác phẩm. Nhiều khi tác giả bài thơ phải ngẩn ngơ khi đọc lời bình về bài của mình.

Người đọc nhiều khi đi xa ngoài ý tác giả.

Trần Yên Hòa
Viết 2005, sửa lại 2015

Advertisements


Chuyên mục:Trên kệ sách

Thẻ:, ,

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s

%d bloggers like this: