Những ngày qua, giữa những xôn xao thời sự quanh nhạc phẩm mới của Sơn Tùng M-TP, dư luận bỗng cùng nhau nhắc lại một biểu tượng tưởng rất quen thuộc mà hóa ra vẫn còn xa lạ: Chim Lạc.

Tranh luận khởi đi từ một phân cảnh trong MV Come my way, khi hình tượng Chim Lạc được đưa vào không gian trình diễn đại chúng, tạo nên nhiều ý kiến khác nhau về ranh giới giữa sáng tạo nghệ thuật và sự trang nghiêm đối với biểu tượng văn hóa.

Nhưng cũng chính từ sự kiện này, chúng ta thấy được một điều đáng suy nghĩ, lịch sử đôi khi không quay lại từ sự tĩnh mặc của những phòng trưng bày cổ vật, nhưng trở về từ một va chạm bất ngờ trong đời sống bình dân. Nó cũng không trở về từ những công trình khảo cổ khép kín trong học giới mà từ một làn sóng tranh luận giữa đại chúng, nơi nhiều người mà nhất là những người trẻ bắt đầu đặt câu hỏi: Chim Lạc là gì? Nó từ đâu đến? Vì sao hình tượng loài chim ấy lại bay trên mặt trống đồng, trên tâm thức Lạc Việt và trong ký ức xa xăm của một dân tộc?

Lời ví “xướng ca vô loại” khi đặt trong định kiến xã hội cũ, từng hàm chứa sự khinh miệt đối với người nghệ sĩ. Nhưng nhìn lại lịch sử văn hóa dân tộc cũng cần công bằng mà nói chính những con người từng bị xem là “xướng ca” ấy lại là lực lượng lưu giữ phần lớn ký ức tinh thần của cộng đồng qua dân ca, hát bội, chèo, cải lương, ca trù, nhã nhạc hay những hình thức diễn xướng dân gian khác. Bởi vậy, trong trường hợp này, thật thú vị khi chính người nghệ sĩ biểu diễn hôm nay, dù hữu tình hay vô tình, đã khơi động một cuộc truy vấn văn hóa cần thiết. Bởi một dân tộc thật sự chỉ  đáng lo khi, những biểu tượng cội nguồn của mình không còn gây xúc động, không còn gây tranh luận, không còn đánh thức được một câu hỏi nào trong lòng hậu thế.

Chim Lạc, theo nhiều khảo cứu phổ biến, gắn liền với văn hóa Đông Sơn và hình tượng những cánh chim đang chuyển động quanh quầng nhật tượng trên mặt trống đồng cổ. Trong diễn ngôn lịch sử – văn hóa Việt Nam hiện đại, Giáo sư Đào Duy Anh được xem là người có công hệ thống hóa và phổ biến cách gọi “Chim Lạc” để chỉ hình tượng linh điểu ấy trong mối liên hệ với cộng đồng Lạc Việt và nền văn minh nông nghiệp phương Nam. Dẫu giới nghiên cứu đến nay vẫn còn nhiều dị biệt trong việc xác định đó là một loài chim thực hữu như cò, vạc, hạc, sếu hay bồ nông, hay chỉ là một hình tượng đã được thiêng hóa qua trí tưởng tượng tập thể, thì điều cốt lõi vẫn không nằm ở phân loại sinh học mà ở chiều sâu biểu tượng, nghĩa là không đơn thuần là hình chim, mà là ký hiệu của một vũ trụ quan, nơi con người cổ đại gửi gắm nhận thức của mình về mặt trời, sự sống, mùa màng, hành trình vượt thoát và khát vọng bay lên của cả một nền văn minh sơ khai.

Bởi trên mặt trống đồng, cánh chim không bay đơn độc. Nó bay trong vòng quay của mặt trời, của lễ hội, thuyền bè, con người, mùa màng, nhịp sống cộng cư và niềm tin nguyên sơ của cư dân nông nghiệp. Trống đồng Đông Sơn, được xem là thành tựu tiêu biểu của kỹ nghệ đúc đồng cổ đại, không những là nhạc khí mà còn là vật thiêng, vật quyền lực, vật ký ức của cộng đồng.  Do đó, Chim Lạc không thể bị giản lược thành một họa tiết trang trí. Đó là cánh bay của một nền văn minh, là sự thăng hoa của cư dân lúa nước đồng thời là giấc mơ vượt thoát khỏi giới hạn địa lý, chiến tranh, sinh tử và vô thường.

Điều đáng mừng trong cuộc tranh luận hiện tiền không phải là ai thắng ai thua, ai đúng ai sai tuyệt đối. Điều đáng mừng là Chim Lạc đã bay ra khỏi lớp bụi thờ ơ, không còn nằm yên trên sách giáo khoa, ngủ quên trong bảo tàng hay chỉ còn là một biểu tượng được nhắc đến bằng thói quen mà không qua suy tưởng để bước vào đời sống đại chúng, va chạm với thị hiếu mới. Bị chất vấn, hiểu lầm và được bênh vực, rồi từ đó được tìm hiểu sâu hơn.

Một biểu tượng sống bao giờ cũng phải chịu va chạm, cọ xát của nhận thức xã hội và thời đại. Chỉ khi đã chết, nó mới hoàn toàn im lặng.

Di sản, nếu chỉ được đặt trên cao để thờ phụng mà không được đối thoại, sẽ dần trở thành cổ vật không còn sinh khí. Song, nếu di sản được đưa vào nghệ thuật đương đại mà thiếu tri thức, thiếu trân trọng, thiếu chiều sâu thì nó cũng có thể bị làm méo mó, bị tiêu dùng hóa hay bị biến thành đạo cụ thị giác. Vấn đề vì vậy không phải là có được sử dụng Chim Lạc hay không mà là sử dụng với tâm thức nào. Của kẻ mượn hình cho đẹp, hay của người biết mình đang chạm vào một tầng sâu lịch sử.

Từ sự kiện này, bài học lớn hơn dành cho chúng ta không ở một ca sĩ hay một MV. Nó nằm ở hoàn cảnh giáo dục văn hóa của cộng đồng. Vì sao một biểu tượng lớn như Chim Lạc lại khiến nhiều người bỡ ngỡ? Vì sao trống đồng, Đông Sơn, Lạc Việt, Văn Lang, Âu Lạc…, những danh xưng tưởng như căn bản vẫn còn xa lạ với không ít người Việt? Vì sao chúng ta dễ tự hào về di sản nhưng lại ít khi thật sự học hỏi di sản ấy bằng tri thức nghiêm túc?

Chim Lạc vì thế không những là câu chuyện của quá khứ. Đó là tra vấn dành cho hiện tại rằng chúng ta còn biết gì về cội nguồn của mình ngoài vài khẩu hiệu. Còn đủ năng lực biến di sản thành sinh lực văn hóa hay chỉ thành biểu tượng trang trí? Hay chúng ta có thể vừa bảo vệ tính thiêng của truyền thống, vừa mở đường cho sáng tạo mới mẽ hay không?

Nếu, sau những xôn xao này lại có thêm những người trẻ tìm đọc về văn hóa Đông Sơn, về trống đồng Ngọc Lũ, về cư dân Lạc Việt, về biểu tượng chim trong tín ngưỡng phương Nam thì kẻ “xướng ca” kia, dù bị khen chê thế nào, cũng đã vô tình làm được một việc đáng kể, đó chính là đánh thức một cánh chim trong trí nhớ dân tộc. Đây mới là ý nghĩa sâu xa nhất của sự kiện.

Chim Lạc không đơn thuần bay trên mặt đồng cổ hay giữa những đô thị hiện đại của hôm nay. Nó còn bay xuyên qua những hiểu lầm, những tranh cãi, những đứt gãy ký ức và những khoảng trống tri thức của nhiều thời đại, để nhắc người Việt rằng một dân tộc muốn đi xa không thể chỉ vay mượn đôi cánh của hiện đại, mà còn phải nghe lại tiếng vỗ cánh rất xưa của tổ tiên mình.

Những cánh chim từng chuyên chở khát vọng vượt thoát khỏi bóng tối của sợ hãi, khỏi những giới hạn đè nặng lên thân phận con người để gìn giữ quyền được sống, để được hiện hữu và được bay lên như một nền văn minh không bao giờ chịu khuất phục trước vòng quay lịch sử.

Yuma, AZ 02.06.2026

NGUYÊN VIỆT