Tin Giáo sư Tâm Tràng Ngô Trọng Anh mãn phần đến vào một buổi chiều đầu hạ, nhẹ như một cánh hoa bồ đề rơi xuống mặt hồ đã yên sóng từ lâu. Như tiếng chuông khuya vọng từ cuối hành lang một thư viện cũ có những giá gỗ đã ngả màu thời gian. Thư viện của một thời đại, nơi những con người đã dành cả cuộc đời để tin rằng tri thức có thể cứu được nhân cách, và văn hóa có thể cứu được một dân tộc.

Thế hệ ấy nay đã thưa dần!

Gần tuổi trăm năm, sự ra đi của một con người không phải là một biến cố bất ngờ. Nhưng có những điều mất đi không đo bằng tuổi thọ. Những khoảng trống không thể tính bằng ước lệ thời gian hiện hữu, mà được đo bằng chiều sâu của ký ức mà người ấy mang theo khi giã biệt cuộc đời.

Giáo sư Ngô Trọng Anh là như thế. Sự ra đi của Ông, là thêm một cánh cửa của thế hệ Vạn Hạnh khép lại.

Chúng ta thường nhớ đến Ông như một kỹ sư, một học giả, một chính khách hay một nhà giáo dục. Lịch sử sẽ ghi lại những chức vụ Ông từng đảm nhận. Những cuốn từ điển sẽ ghi lại những dữ liệu tiểu sử. Nhưng thời gian sẽ âm thầm với công việc quen thuộc của mình, nó gạn bỏ những gì thuộc về danh vị để giữ lại những điều thuộc về tinh thần.

Sau cùng, điều còn lại của một đời người không phải là chiếc ghế từng ngồi, mà là ánh sáng từng thắp!

Giáo sư Ngô Trọng Anh thuộc về lớp trí thức cuối cùng được trưởng dưỡng trong một không gian văn hóa mà Nho học bấy giờ chưa hoàn toàn mất dấu, Tây học vừa mới định hình, còn Phật học vẫn giữ được hơi thở sống động trong đời sống dân tộc. Thế hệ ấy lớn lên giữa những biến động dữ dội nhất của lịch sử Việt Nam. Họ chứng kiến sự sụp đổ của những đế chế, sự ra đời của những quốc gia mới, những cuộc chiến tranh ý thức hệ kéo dài suốt nửa thế kỷ và những cuộc lưu lạc chưa từng có trong lịch sử dân tộc.

Nhưng vượt lên trên mọi biến động ấy, điều đáng quý là họ vẫn giữ được niềm tin tri thức không riêng để thành đạt mà còn để phụng sự. Vì vậy mà khi bước vào Viện Đại học Vạn Hạnh, Giáo sư Ngô Trọng Anh đã tìm thấy nơi mình thuộc về.

Ngày nay, nhắc đến Vạn Hạnh, nhiều người chỉ nhớ đó là một trường đại học của miền Nam trước năm 1975. Nhưng đối với những ai từng sống trong không khí học thuật của thời đại ấy, Vạn Hạnh chưa bao giờ chỉ là một trường học.

Đó là một giấc mơ văn hóa. Một giấc mơ rất lớn!

Lần đầu tiên sau nhiều thế kỷ, Phật giáo Việt Nam cố gắng xây dựng một trung tâm tư tưởng có khả năng đối thoại bình đẳng với thế giới hiện đại. Nơi tăng sĩ và học giả cùng ngồi chung trong một giảng đường. Nơi kinh điển Phật giáo có thể đối thoại với hiện sinh luận, hiện tượng học, xã hội học và khoa học nhân văn. Nơi người ta tin rằng từ bi không loại trừ lý trí và trí tuệ, không tách rời trách nhiệm đối với dân tộc.

Bấy giờ, từ giấc mơ ấy có những tên tuổi đã trở thành huyền thoại. Và huyền thoại nào cũng cần những người giữ lửa.

Giáo sư Ngô Trọng Anh thuộc về những người giữ lửa ấy!

Ông hiện diện trong Tạp chí Tư Tưởng từ những ngày đầu tiên. Ông hiện diện trong những năm tháng Viện Đại học Vạn Hạnh còn là trung tâm quy tụ những trí tuệ xuất sắc nhất của Phật giáo Việt Nam hiện đại. Ông hiện diện không phải như một cánh chim lớn bay ngang bầu trời học thuật, mà như người giữ chìa khóa của một thư viện cổ, lặng lẽ mở cửa cho người khác bước vào rồi âm thầm đứng sang một bên, nhưng đủ để nhiều thế hệ nhận ra lối đi trên những hành lang dài của tri thức.

Bởi khi đọc lại những bài viết của Ông hôm nay, chúng ta có cảm giác đang nghe tiếng bước chân của một người đi rất chậm qua những hành lang dài của ký ức ấy. Chữ nghĩa của ông không vội vàng, không tranh thắng ai. Không cố chứng minh mình đúng, không tìm cách tạo ra những tuyên ngôn gây chấn động. Ông chỉ lặng lẽ ghi lại những gì mình đã thấy, đã sống, đã thương kính.

Đó là phẩm chất đẹp nhất của một người viết!

Bởi lịch sử cuối cùng không được lưu giữ bằng những tiếng hô vang. Nó được lưu giữ bằng ký ức của những người còn nhớ.

Trong bài viết về Năm Đại Tăng xứ Huế, chúng ta thấy rõ điều ấy. Ông không khảo cứu các vị trưởng lão như một nhà sử học đang phân tích tư liệu. Ông kể về các Thầy như người con đang nhặt lại những hạt bụi vàng của quê hương tinh thần mình. Sau mỗi dòng chữ là một niềm biết ơn. Sau mỗi giai thoại là một nỗi lo lắng rằng nếu không ghi lại, thì một phần của Phật giáo Việt Nam sẽ chìm vào quên lãng.

Và đó, chính là công việc mà ông đã làm suốt cuộc đời. Không phải chỉ giữ ký ức của các bậc cao tăng. Ông còn giữ ký ức của một thời đại.

Ở đó Phật giáo Việt Nam từng có một nền học thuật lớn. Một thời đại mà Tạp chí Tư Tưởng có thể quy tụ những bộ óc xuất sắc nhất của đất nước. Một thời đại mà người ta còn tin rằng văn hóa có thể chữa lành những đổ vỡ của lịch sử.

Ngày nay, nhiều người trong thế hệ ấy đã lần lượt ra đi. Những thư phòng xưa đã khép cửa. Những giảng đường cũ đã trở thành ký ức. Những cuộc đối thoại từng làm rung động đời sống trí thức miền Nam chỉ còn nằm lại trong những tập san đã ngả màu.

Nhưng kỳ lạ thay, mỗi lần mở lại những trang giấy ấy, chúng ta vẫn thấy ánh sáng.

Không phải ánh sáng của một chế độ, không phải ánh sáng của một học thuyết, cũng không phải ánh sáng của một danh vọng cá nhân. Đó là thứ ánh sáng của những con người đã sống trọn đời mình cho một niềm tin rằng tri thức buộc gắn liền với nhân cách, và học thuật chỉ có ý nghĩa khi giúp con người trở nên sâu sắc hơn, bao dung hơn và tự do hơn.

Hôm nay, người giữ thư phòng ấy đã nhẹ bước ra đi nhưng những ngọn đèn mà Ông và thế hệ Ông từng thắp lên vẫn còn đó. Chúng vẫn cháy âm thầm trong ký ức Vạn Hạnh. Trong những số Tư Tưởng cũ. Trong những trang sách còn thơm mùi giấy và trong những người học trò đã gặp, hoặc chưa từng nhưng vẫn được sưởi ấm bởi thứ ánh sáng đã đi qua gần một thế kỷ.

Cúi đầu tiễn biệt Giáo sư Tâm Tràng Ngô Trọng Anh, tiễn biệt thêm một vì sao cuối mùa của bầu trời Vạn Hạnh mà chợt hiểu ra rằng, điều mong manh nhất không phải là đời người.

Điều mong manh nhất là ký ức của một nền văn hóa, chính là điều cao quý nhất mà một đời người, Giáo sư Ngô Trọng Anh đã dành trọn để gìn giữ.

Phật lịch 2570 – Vô Trú Xứ am 07.06.2026

HUỆ ĐAN