Tác phẩm đi vào đời sống không bằng cốt truyện, nhưng bằng dư âm. Khép sách lại rồi, người đọc vẫn chưa bước ra khỏi nó.

Không phải vì ở đó chúng ta còn nhớ rõ một nhân vật nào, hay một biến cố nào mà vì còn nghe lảng vảng đâu đó những điều khó diễn tả. Như mùi khói của một buổi chiều cũ còn vướng trên cổ áo, hay tiếng chuông chùa đã tan, sao vẫn ngân trong vùng mờ ảo nào của tâm thức.

Điều đáng chú ý trong tác phẩm Đuổi Bắt Một Mùi Hương không nằm ở kỹ thuật kể chuyện, dù tác giả có một lối viết hư thực khá riêng. Nó nằm ở khả năng làm hiện lên một vùng tâm cảm đã gần như biến mất trong văn chương Việt đương đại, đó chính là sự dịu dàng đối với ký ức. Không phải thứ hoài niệm kinh động của hồi tưởng lịch sử, cũng không phải kiểu lãng mạn hóa quá khứ theo mỹ cảm thị dân, đó là một dạng hồi quang rất nhẹ và rất sâu, gần với cách một người ngồi nhìn bụi nắng bay bay trong căn phòng cũ mà bỗng nhớ tới một đời người.

Nhiều người khi đọc tập truyện này thường bị hấp dẫn bởi “mùi hương” như một biểu tượng. Điều đó dễ hiểu. Bởi trong văn chương, hương luôn là thứ khó nắm bắt nhất. Nó không có hình tướng rõ ràng như ánh sáng hay âm thanh nhưng lại là thứ lưu giữ ký ức dai dẳng nhất. Chỉ một thoáng hương có thể đánh thức cả một thời đã ngủ quên trong tiềm thức. Từ In Search of Lost Time* của Marcel Proust đến những truyện ngắn Đông phương đầy sương khói, văn học thế giới vốn từ lâu đã quan niệm rằng con người không sống bằng hiện tại nhiều như họ tưởng. Họ sống bằng những gì còn lưu lại trong tâm thức sau khi đời sống đã đi qua.

Nhưng nếu chỉ giới hạn ở đó, có lẽ Đuổi Bắt Một Mùi Hương sẽ chỉ là một tập truyện đẹp, buồn buồn.

Song, cái khác của Phan Tấn Hải nằm ở chỗ ông không thật sự muốn giữ ký ức lại.

Toàn bộ văn chương của ông, từ rất lâu, luôn có một chuyển động lạ lùng, nghĩa là vừa thiết tha với đời sống, vừa muốn buông đời sống ra khỏi tay mình. Người đọc thường cảm động bởi những cô gái thoáng hiện như sương khói, những cái nắm tay giữa sân chùa, những buổi chiều California đầy gió, những tiếng chim, tiếng chuông, những mùi hương thoảng qua rồi mất dấu… Nhưng nếu nhìn kỹ, tất cả những hình ảnh ấy đều không được dựng lên để tồn tại lâu dài. Chúng hiện ra rồi tan đi gần như, ngay tức khắc!

Đó không còn là mỹ học của ký ức nữa. Đó gần hơn với mỹ học của sự rã, tan.

Trong nhiều bài viết về tập truyện này, nhiều người thường có xu hướng đọc nó như một bản thiền ca về vô thường. Điều đó không sai, nhưng vẫn còn ở tầng ngoài của cảm xúc. Bởi vô thường trong Phật học không nhằm làm cho đời sống trở nên thơ mộng hơn. Đức Phật không dạy vô thường để con người thưởng thức nỗi buồn đẹp của tồn tại. Vô thường là để phá vỡ ảo tưởng về sự nắm giữ.

Vì thế, điều đáng suy nghĩ trong Đuổi Bắt Một Mùi Hương vốn không ở “mùi hương,” mà ở “đuổi bắt.”

Bìa tập sách “Đuổi bắt một mùi hương” của Phan Tấn Hải

Con người kỳ thực luôn sống như thế. Chúng ta đuổi theo những gì đang tan biến. Một tuổi trẻ. Một bóng người. Một quê hương. Một thời đại. Một tiếng nói cũ. Một ngôn ngữ đang mất dần giữa lưu vong. Một cảm giác tưởng như chỉ cần chạm nhẹ là giữ lại được. Nhưng càng đưa tay nắm giữ, nó càng trở thành sương khói.

Chính ở đây, văn chương của Phan Tấn Hải mang một nét rất riêng của người Việt hải ngoại sau 1975. Nó không trực tiếp viết về chiến tranh nhiều, nhưng toàn bộ không khí truyện lại mang tâm thế của một nền ký ức lưu vong. Những nhân vật của ông thường không đứng hẳn trong hiện tại. Họ sống như những kẻ đang đi giữa hai bờ thời gian. Một bờ là đời sống đang diễn ra, bờ còn lại là cái gì đã mất mà không bao giờ gọi lại được nữa.

Có lẽ vì vậy mà trong văn ông thường xuất hiện những hình ảnh “gần như”. Gần như tình yêu, gần như gặp lại, gần như còn nhớ, gần như hiện hữu. Một thế giới nơi mọi thứ đều có thật mà cũng đều đang tan vào hư ảnh.

Điều đáng quý là tác giả đã không cố tâm biến Phật học thành triết lý trang trí cho văn chương. Ông không giảng đạo bằng truyện ngắn. Những yếu tố Thiền nơi ông hiện ra tự nhiên như hơi thở, là cách người xưa đặt một nhành mai trong góc liêu thất chứ không treo khẩu hiệu lên tường. Đôi khi chỉ là một tiếng chuông chùa xa, một tách trà, một câu nói vu vơ của một vị thầy. Nhưng chính sự tiết chế ấy làm cho chất Phật học trong văn ông có độ thấm.

Dẫu vậy, có lẽ cũng nên đọc tập truyện này bằng một khoảng lùi tỉnh táo hơn. Bởi có một khác biệt rất mong manh giữa tuệ giác và mỹ cảm về tuệ giác.

Văn chương có thể làm người ta rung động trước cái đẹp của vô thường. Nhưng Phật pháp không dừng ở chỗ rung động. Nếu chỉ yêu cái mong manh của đời sống, yêu vẻ đẹp của biến hoại, yêu sự bảng lảng của ký ức, con người vẫn còn đứng trong vùng của thức tình vi tế. Thiền không phải là biến cuộc đời thành một bài thơ buồn đẹp hơn. Thiền là đi xuyên qua cả cái đẹp lẫn cái buồn ấy.

Do vậy, đọc Đuổi Bắt Một Mùi Hương, có lẽ không chỉ nên đọc như một cuộc truy tìm ký ức. Mà nên đọc như hành trình của một tâm thức đang học cách buông chính ký ức mình xuống.

Đó là chỗ văn chương của Phan Tấn Hải trở nên đáng đọc!

Bởi lẽ ông không đứng ngoài đời sống để luận bàn về vô thường. Ông bước vào bên trong vô thường. Có lúc còn vương vấn. Có lúc còn ngoái nhìn. Có lúc còn nghe mùi hương cũ trở lại giữa đêm. Nhưng đồng thời, ở đâu đó giữa những dòng chữ, người đọc vẫn thấy thấp thoáng một nỗ lực lặng lẽ, đó là học cách để mọi thứ đi qua mà không cần giữ lại.

Vì vậy, mà những truyện ngắn của ông dù đầy sương khói, lại không gây tuyệt vọng. Chúng mang một nỗi buồn đã được làm dịu bởi tuệ giác. Một thứ buồn không còn đòi chiếm hữu đời sống nữa.

Giống như khi nhìn một cánh hoa rơi, không còn hỏi nó sẽ ở lại bao lâu. Chỉ lặng lẽ thấy rằng ngay khoảnh khắc rơi ấy, nó đã đẹp trọn vẹn rồi!

Phật lịch 2569 – Yuma, AZ 20.04.2026

UYÊN NGUYÊN

_____________________

* In Search of Lost Time (À la recherche du temps perdu) là bộ tiểu thuyết 7 tập của Marcel Proust, xuất bản từ 1913–1927, được xem là một trong những đỉnh cao văn học thế kỷ XX. Tác phẩm nổi tiếng với ý niệm “ký ức bất nguyện” (involuntary memory), nơi một cảm giác rất nhỏ — như mùi vị chiếc bánh madeleine nhúng trà — có thể bất chợt đánh thức cả một thế giới quá khứ tưởng đã mất.