Đọc Tuệ Sỹ: Lễ tháng bảy cho những oan hồn phiêu bạt

 

Tháng Bảy trở về, trời đất phương Đông dường như chùng xuống.

Mưa không lớn. Chỉ từng sợi mỏng buông qua mái cổ, vương trên đầu ngọn trúc, thấm vào một khoảng sân chùa đã rêu phong. Chiều xuống rất chậm. Khói hương từ một mái nhà đâu đó bay lên, gặp hơi mưa rồi tan. Ngoài đồng, cỏ đã ngả màu thu. Trong hiên, một ngọn đèn dầu vừa được thắp.

Người Việt từ bao đời vẫn đón tháng Bảy bằng một tâm tình như thế.

Một chút Vu Lan dành cho người còn nhớ mẹ cha. Một chút Trung nguyên dành cho những người đã khuất. Một mâm cơm đặt thấp ngoài hiên. Một bát cháo loãng. Vài nắm gạo muối. Một nén hương cắm bên vệ đường. Những điều nhỏ bé ấy đi qua bao thế hệ, lâu ngày trở thành phong tục; nhưng dưới lớp phong tục tưởng chừng dân dã kia, có lẽ vẫn âm thầm luân lưu một mạch nguồn rất xa.

Nguồn ấy là Bi tâm.

Phật pháp khi đi vào một dân tộc, đến một lúc nào đó không còn chỉ ở trong kinh quyển. Giáo nghĩa rời trang giấy, bước xuống nhân gian, nhập vào tiếng chuông chiều, vào chén nước thanh, vào nắm cơm thí thực, vào cách một người đang sống cúi xuống trước một sinh linh mình chưa từng quen biết.

Bấy giờ, mâm cúng tháng Bảy đặt ngoài cửa có khi nói được một điều rất sâu mà không cần lập thuyết, trong cõi vô thường này, không một nỗi khổ nào hoàn toàn là chuyện của riêng ai.

Người chết không quen biết, vẫn được mời. Kẻ không mồ mả, vẫn được nhớ. Người đã chẳng còn tên, vẫn có một phần hương khói.

Một chữ Từ đi đến tận cùng, liền vượt khỏi thân sơ. Một chữ Bi mở rộng, liền không còn hỏi người trước mặt thuộc về nhà nào, họ nào, sang hay hèn, thiện hay bất thiện.

Ấy là nơi phong tục chạm vào giáo nghĩa. Và cũng là nơi giáo nghĩa, sau những tầng nghĩa lý cao sâu, trở lại thành một cử chỉ hết sức nhân gian.

Trong đàn tràng, thế giới được thu lại giữa những tầng biểu tượng. Kim cang và Thai tạng, Trí và Bi, sắc và không, hữu tình cùng thiên địa; những phạm trù tưởng xa vời bỗng hội tụ quanh một đàn pháp. Nhưng nếu trí tuệ là ánh sáng nhìn thấu bản chất của vạn hữu, thì đại bi lại là bàn tay không nỡ bỏ một chúng sinh nào bên ngoài ánh sáng ấy.

Bi – Trí song vận.

Có trí mà thiếu bi, cái Không rất dễ trở thành lạnh. Có bi mà thiếu trí, thương cảm đôi khi lại hóa thành hệ lụy. Cho nên con đường của Phật pháp vẫn như cỗ xe hai bánh, một bánh đi qua huyễn tướng để thấy chư pháp duyên sinh; một bánh trở lại giữa huyễn tướng để cứu lấy những cuộc đời đang thực sự khổ đau.

Bởi đã thấy là mộng nên không tranh. Bởi biết người trong mộng đang đau nên vẫn thương. Chỗ ấy, dường như chỉ cách nhau một niệm mà đã mở ra cả một trời Đại thừa.

Thế rồi giáo nghĩa uyên áo ấy, khi qua tâm hồn Việt Nam, bỗng mang thanh sắc khác. Nó có tiếng mõ. Có giọng ai của kinh sư. Có tiếng gió đi qua hàng bạch dương. Có ánh trăng lạnh trên một bến sông. Có tiếng quốc giữa canh trường. Có những nấm mồ vô chủ cỏ mọc đến ngang đầu…

Và rồi Nguyễn Du xuất hiện.

Không biết từ lúc nào, cửa Phật và ngõ thơ đã gặp nhau trong một đêm thu rất vắng. Một bên là tiếng gọi của đại bi. Một bên là con mắt đã nhìn rất sâu vào nhân thế. Hai dòng ấy gặp nhau, thành Văn tế thập loại chúng sinh.

Từ đó, cô hồn không còn là một khái niệm của tín ngưỡng. Đó là đế vương đã mất giang sơn, chiến sĩ phơi thây ngoài đồng nội, người đàn bà lỡ vận, kẻ hành khất đầu đường, người trôi sông chết biển, kẻ tha phương không người nhận xác… Những thân phận vốn bị lịch sử bỏ quên bỗng cùng bước vào một thế giới thi ca, nơi phẩm trật của nhân gian đã lắng xuống và chỉ còn lại một điều bình đẳng sau cùng: ai rồi cũng là một sinh linh từng biết đau.

Đến đây, chữ bình đẳng trong Phật pháp không còn cần luận giải. Vương hầu hay thất phu, tài tử hay cùng dân, một khi thân tứ đại đã hoàn nguyên cho đất nước gió lửa, chiếc áo sang hèn cũng nằm lại bên này nấm cỏ. Thành quách vẫn còn, người dựng thành đã khuất. Sông núi vẫn xanh, kẻ từng muốn chiếm cả sơn hà nay chẳng giữ nổi một tấc đất đặt thân.

Nhân sinh nhất mộng.
Vạn sự phù vân.

Một tiếng đỗ quyên vọng qua trăng lạnh, nghìn năm bá nghiệp bỗng thành cổ mộng.

Nhưng Phật giáo không dừng ở nỗi bi cảm ấy. Nếu chỉ thấy phù sinh rồi quay lưng với cuộc đời, ấy chưa hẳn là tuệ giác. Cái nhìn của Phật pháp đi xuyên qua vô thường để mở sang duyên khởi. Xuyên qua khổ để phát khởi đại bi. Xuyên qua cái chết để nhận ra rằng từng niệm thiện lành giữa người với người vẫn có thể làm thay đổi một thế giới.

Cho nên người sống bày một bát cơm cho người chết. Thực ra, người chết có nhận được hay không, đôi khi không còn là câu hỏi quan trọng nữa. Quan trọng hơn, trong khoảnh khắc đặt bát cơm xuống, người sống đã bớt đi một phần vị kỷ của mình.

Một đứa trẻ nhìn cha mẹ rải gạo ngoài sân tháng Bảy, lớn lên có thể quên khoa nghi, quên tên những bản kinh, thậm chí quên cả lời khấn năm nào. Nhưng đâu đó trong tâm thức vẫn còn một ký ức rất thật, rằng trên đời này có những người khổ hơn ta, những người không nhà, không cửa, không ai nhớ đến.

Hạt giống đại bi đôi khi được gieo như vậy. Không tiếng động, không danh nghĩa, không cần ai biết.

Phật giáo dân gian Việt Nam đẹp ở những chỗ như thế!

Giáo pháp từ những tầng trời triết học cao xa đi xuống bếp lửa, mái hiên, bến nước, nghĩa trang. Rồi từ những nơi bình thường ấy lại âm thầm nâng con người lên. Một nắm gạo trở thành bố thí. Một nén hương trở thành niệm ân. Một tiếng chuông trở thành cảnh tỉnh vô thường. Một đàn chẩn tế, nhìn cho thấu cùng, trở thành nơi người sống học lại cách thương những người không còn khả năng đáp lại lòng thương của mình.

Đó là một thứ từ bi rất tĩnh – Vô sở cầu nhi hành thí – cho mà chẳng mong hồi đáp. Nhớ một người chẳng biết tên. Thương một linh hồn chẳng biết đã từng thuộc về thời đại nào. Ở đó, ranh giới giữa nghi lễ và thi ca cũng nhạt dần. Bởi nghi lễ khi đạt đến chiều sâu sẽ có thi tính, và thi ca khi chạm đến tận cùng khổ đau của con người, lại gần với tôn giáo.

Một tiếng kinh giữa khuya không nhất thiết cần hiểu hết từng chữ. Âm thanh ấy đi qua màn đêm, gặp tiếng côn trùng, gặp ngọn gió thu, gặp một người đang ngồi lặng phía cuối sân. Bấy giờ nghĩa của kinh có thể không còn nằm riêng trong văn tự.

Thanh nhập tâm – Cảnh nhập tâm – Bi nhập tâm. Trăng tam canh vẫn là trăng ấy. Nhưng người nhìn trăng đã khác.

Có lẽ vì vậy mà tháng Bảy trong tâm thức Việt không đơn thuần chỉ là một tháng của người chết. Đó còn là mùa người sống được nhắc nhớ về thân phận của chính mình. Hôm nay ta thắp hương cho người. Một ngày kia, biết đâu bên một bờ cỏ khác, ta cũng chỉ còn là chút dư hương trong ký ức của ai đó.

Hiểu như thế, lòng kiêu mạn tự nhiên nhẹ xuống. Oán thù cũng nhẹ xuống. Những được mất từng khiến ta thao thức bỗng hóa nhỏ trước một trời thu vô tận.

Ngoài kia, giang sơn vẫn cũ. Mây trắng vẫn qua đầu núi. Nước dưới cầu vẫn chảy. Bao nhiêu anh hùng, mỹ nhân, tăng lữ, thi nhân, kẻ thắng người thua đã lần lượt đi qua con đường ấy. Chỉ có tiếng chuông từ một ngôi chùa xa, mỗi chiều lại ngân lên giữa cõi người, như hỏi một câu mà nghìn năm chưa ai trả lời hết:
Giữa một đời hữu hạn, ta đã kịp thương nhau chưa?

Có sao thiên hạ người ta
vẫn chưa tròn một quê nhà bao dung
– Hoài Khanh

Đêm tháng Bảy rồi cũng tàn. Hương cháy gần hết. Mưa ngâu đã thưa. Người chủ lễ rời đàn, khách thập phương lần lượt trở về. Sân chùa chỉ còn những chiếc lá ướt và ánh trăng muộn mắc trên đầu cây. Mạn-đà-la rồi cũng được thu. Đàn tràng rồi cũng giải. Hoa quả sẽ tàn, đèn sẽ tận, thanh sẽ tuyệt.

Ấy cũng là pháp!

Nhưng nếu sau một đêm như thế, trong lòng một người còn lưu lại được chút thương cảm đối với những thân phận vô danh, thì đàn tràng ấy dường như vẫn chưa tan. Một điểm từ tâm còn đó, đã là một ngọn đèn. Một niệm đại bi còn đó, đã đủ soi qua một khoảng nhân gian. Và giữa mênh mang sinh tử, người với người, kẻ còn người mất, bỗng chẳng cách nhau bao xa.

Chỉ một làn hương, một tiếng chuông, một vầng nguyệt bạch. Và một niệm bi tâm vô tận giữa trời thu.

Nam mô Đại Bi Quán Thế Âm Bồ Tát — nguyện một niệm từ quang soi miền u hiển, muôn loài hữu tình đồng thấm pháp ân, cô hồn phiêu bạt đều nương bến giác.

Phật lịch 2570 – Vô trụ xứ am 25.08.2026

HUỆ ĐAN